CHET EL BOLALAR ADABIYOTI. FRANSIYA BOLALAR ADABIYOTI (Fransiya bolalar adabiyoti va uning shakllanish tamoyillari, Sharl Perroning bolalar zavq oladigan ertaklariga xos xususiyatlar haqida)

Yuklangan vaqt

2024-05-17

Yuklab olishlar soni

3

Sahifalar soni

6

Faytl hajmi

20,3 KB


Ilmiybaza.uz 
 
 
 
 
 
 
CHET EL BOLALAR ADABIYOTI. FRANSIYA BOLALAR ADABIYOTI 
 
 
Reja: 
1. Fransiya bolalar adabiyoti va uning shakllanish tamoyillari.  
2. Sharl Perroning bolalar zavq oladigan ertaklariga xos xususiyatlar haqida. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ilmiybaza.uz CHET EL BOLALAR ADABIYOTI. FRANSIYA BOLALAR ADABIYOTI Reja: 1. Fransiya bolalar adabiyoti va uning shakllanish tamoyillari. 2. Sharl Perroning bolalar zavq oladigan ertaklariga xos xususiyatlar haqida.
Ilmiybaza.uz 
 
 
Chet el bolalar adabiyotining an’analari. Chet el bolalar adabiyoti jahon 
adabiyoti sifatida ularning xalq og‘zaki ijodi, eng qadimgi adabiy yodgorliklari, mif 
va afsonalar, qo‘shiqlar bilan chambarchas bog‘liqligi, bunday ijod namunalarining 
axloqiy-tarbiyaviy mohiyati, didaktik tamoyillari hamda jahon xalqlari bolalariga 
bag‘ishlangan asarlarning tasniflanishi, ularning taraqqiyot tamoyillari, janrlar rang- 
barangligi yuzasidan tushuncha bеrishni ko‘zda tutadi.  
Jahon bolalar adabiyoti, dastlab, didaktik adadbiyot namunasi sifatida XVII - XVIII 
asrlarda paydo bo‘lgan. So‘ngra, bu adabiyot o‘zining betakror ko‘rinishlari orqali 
dunyoga 
tanildi. 
Barcha 
xalqlar 
bolalar 
ijodkorlari, 
eng 
avvalo, 
o‘z 
mamlakatlarining xalq og‘zaki ijodiga murojaat qilgani umumiy hodisadir. Masalan, 
Sharl Perro kichik kitobxonlarga dastavval, folklordan oziqlangan va badiiy sayqal 
berilgan eng yaxshi adabiy ertaklarni taqdim etdi.  
XIX asr romantiklarining faoliyati keng kitobxonlar ommasiga xalq og‘zaki ijodi va 
har bir xalqning milliy-adabiy manbaalarini ochib berdi. Jumladan, bu bolalar 
adabiyotining rivojlanishiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatib, aka-uka Grimmlar, H. K. 
Andersen va boshqa ko‘pgina ijodkorlarning adabiy hamda xalq ertaklari to‘plamlari 
paydo bo‘lishiga turtki bo‘ldi. Natijada, kichik kitobxonlar endilikda ham kitob, ham 
o‘z tengqurlari hayoti aks ettirilgan badiiy tasvirlarni qo‘liga ola boshlagan. 
Binobarin, bolalar adabiyoti “katta” adabiyotning mustaqil tarmog‘iga aylanishida 
bu jarayon muhim omil hisoblanadi.  
Romantizm insonning ruhiy rivojlanishdagi o‘z-o‘zini anglash davri – bolalikda 
kashf etilishini ochib berdi. Romantiklar asarlarida bolalik insonning o‘zidagi 
bebaho ichki olam sifatida, shuningdek, teran mohiyati va ajoyibotlari bilan 
kattalarni ham o‘ziga rom etuvchi davr tarzida talqin qilinadi. Kattalik esa xuddi eng 
samimiy va bolalarcha beg‘uborlik tark etilgan davr sifatida yoritiladi. Shuni tan 
olish kerakki, romantizm nafaqat bolalikni kashf etdi, balki uni eng sof 
mukammallik namunasi hamda mehr-shafqat timsoli sifatida insonga meros qilib 
qoldirdi.  
Ilmiybaza.uz Chet el bolalar adabiyotining an’analari. Chet el bolalar adabiyoti jahon adabiyoti sifatida ularning xalq og‘zaki ijodi, eng qadimgi adabiy yodgorliklari, mif va afsonalar, qo‘shiqlar bilan chambarchas bog‘liqligi, bunday ijod namunalarining axloqiy-tarbiyaviy mohiyati, didaktik tamoyillari hamda jahon xalqlari bolalariga bag‘ishlangan asarlarning tasniflanishi, ularning taraqqiyot tamoyillari, janrlar rang- barangligi yuzasidan tushuncha bеrishni ko‘zda tutadi. Jahon bolalar adabiyoti, dastlab, didaktik adadbiyot namunasi sifatida XVII - XVIII asrlarda paydo bo‘lgan. So‘ngra, bu adabiyot o‘zining betakror ko‘rinishlari orqali dunyoga tanildi. Barcha xalqlar bolalar ijodkorlari, eng avvalo, o‘z mamlakatlarining xalq og‘zaki ijodiga murojaat qilgani umumiy hodisadir. Masalan, Sharl Perro kichik kitobxonlarga dastavval, folklordan oziqlangan va badiiy sayqal berilgan eng yaxshi adabiy ertaklarni taqdim etdi. XIX asr romantiklarining faoliyati keng kitobxonlar ommasiga xalq og‘zaki ijodi va har bir xalqning milliy-adabiy manbaalarini ochib berdi. Jumladan, bu bolalar adabiyotining rivojlanishiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatib, aka-uka Grimmlar, H. K. Andersen va boshqa ko‘pgina ijodkorlarning adabiy hamda xalq ertaklari to‘plamlari paydo bo‘lishiga turtki bo‘ldi. Natijada, kichik kitobxonlar endilikda ham kitob, ham o‘z tengqurlari hayoti aks ettirilgan badiiy tasvirlarni qo‘liga ola boshlagan. Binobarin, bolalar adabiyoti “katta” adabiyotning mustaqil tarmog‘iga aylanishida bu jarayon muhim omil hisoblanadi. Romantizm insonning ruhiy rivojlanishdagi o‘z-o‘zini anglash davri – bolalikda kashf etilishini ochib berdi. Romantiklar asarlarida bolalik insonning o‘zidagi bebaho ichki olam sifatida, shuningdek, teran mohiyati va ajoyibotlari bilan kattalarni ham o‘ziga rom etuvchi davr tarzida talqin qilinadi. Kattalik esa xuddi eng samimiy va bolalarcha beg‘uborlik tark etilgan davr sifatida yoritiladi. Shuni tan olish kerakki, romantizm nafaqat bolalikni kashf etdi, balki uni eng sof mukammallik namunasi hamda mehr-shafqat timsoli sifatida insonga meros qilib qoldirdi.
Ilmiybaza.uz 
 
Realistik tamoyillarning rivojlanishi, ruhiyatshunoslikning chuqurlashishi bilan 
bolalar adabiyotida keng qamrovli, ko‘p qirrali bolalik obrazi mustahkamlandi. 
Bunda yozuvchilar insoniyat rivojlanishining ibtidosini, yosh inson xarakterining 
tub-tubiga yetib, bola ichki dunyosining murakkabliklariga asta-sekinlik bilan kirib 
borib, uning mutanosiblikda va ziddiyatlarda, hayotning yorqin hamda qorong‘u 
g`am - qayg‘uli onlarining kurashlarida shaxs sifatida shakllanishini ochib berishdi. 
Eng yaxshi yozuvchilar ijodini aniqlovchi asosiy vosita – bu bolalikka ishonch, 
ulg‘ayib kelayotgan insonga hurmat, unda rivojlanishning bor imkoniyatlarini, 
sarchashmalarini hamda asosiy omillarini ko‘ra olish qobiliyatining borligidir.  
XX asr o‘zining keskin ijtimoiy muammolari, o‘tkir ziddiyatlari, siyosiy qarashlari 
bilan bolalar adabiyotini ham o‘zgartirib yubordi. Dunyoning dahshatlari kichik 
kitobxon asari sahifalariga kirib bordi. Ularning qahramonlari – ijtimoiy jonzotlar, 
ular o‘z hollaricha insonga nisbatan qilingan vahshiylikka qarshi borishadi, 
o‘zlarining 
do‘stlikka, 
muhabbatga 
bo‘lgan 
huquqlarini 
talab 
qilishadi 
hamdakattalarni ularning tushunishlariga chaqirishadi. Zamon muammolari nafaqat 
realistik asarlarga, balki ertaklarga ham singiy boshladi. Ular janriy xususiyatlaridan 
ozgina chekingan bo‘lsalar-da, hamon yaxshilik yovuzlik ustidan g‘alaba 
qozonishiga umid bog‘lashadi va shu yo‘lda tinimsiz ma’naviy kurashlar olib 
borishadi.  
Ilmiy - texnika taraqqiyoti asri butun yer yuzidagi inson jamiyatiga yashash uchun 
kata hayotiy zarurat – Yerda hayotni saqlab qolish kabi muammoni tug‘dirdi. 
Shuning uchun zamonaviy bolalar adabiyotida ekologik muammolar, atrofimizni 
o‘rab turgan olam, hayvonot va o‘simliklar dunyosi haqidagi kitoblar salmoqli o‘rin 
egallaydi. Barcha mamlakatlarning naturalist (tabiat haqida yozadigan) yozuvchilari 
– bolalarda tabiatga hamda barcha jonzotlarga nisbatan ehtiyotkorona munosabat va 
ularga nisbatan muhabbat ruhini tarbiyalash vazifasini o‘z oldilariga maqsad qilib 
qo‘yishgan.  
Chet el bolalar adabiyoti bugungi kunda o‘zining janriy va tematik xususiyatlari 
jihatidan turli-tuman, o‘ziga xos tarzda shakllanib ulgurdi. Unga dunyoning eng 
Ilmiybaza.uz Realistik tamoyillarning rivojlanishi, ruhiyatshunoslikning chuqurlashishi bilan bolalar adabiyotida keng qamrovli, ko‘p qirrali bolalik obrazi mustahkamlandi. Bunda yozuvchilar insoniyat rivojlanishining ibtidosini, yosh inson xarakterining tub-tubiga yetib, bola ichki dunyosining murakkabliklariga asta-sekinlik bilan kirib borib, uning mutanosiblikda va ziddiyatlarda, hayotning yorqin hamda qorong‘u g`am - qayg‘uli onlarining kurashlarida shaxs sifatida shakllanishini ochib berishdi. Eng yaxshi yozuvchilar ijodini aniqlovchi asosiy vosita – bu bolalikka ishonch, ulg‘ayib kelayotgan insonga hurmat, unda rivojlanishning bor imkoniyatlarini, sarchashmalarini hamda asosiy omillarini ko‘ra olish qobiliyatining borligidir. XX asr o‘zining keskin ijtimoiy muammolari, o‘tkir ziddiyatlari, siyosiy qarashlari bilan bolalar adabiyotini ham o‘zgartirib yubordi. Dunyoning dahshatlari kichik kitobxon asari sahifalariga kirib bordi. Ularning qahramonlari – ijtimoiy jonzotlar, ular o‘z hollaricha insonga nisbatan qilingan vahshiylikka qarshi borishadi, o‘zlarining do‘stlikka, muhabbatga bo‘lgan huquqlarini talab qilishadi hamdakattalarni ularning tushunishlariga chaqirishadi. Zamon muammolari nafaqat realistik asarlarga, balki ertaklarga ham singiy boshladi. Ular janriy xususiyatlaridan ozgina chekingan bo‘lsalar-da, hamon yaxshilik yovuzlik ustidan g‘alaba qozonishiga umid bog‘lashadi va shu yo‘lda tinimsiz ma’naviy kurashlar olib borishadi. Ilmiy - texnika taraqqiyoti asri butun yer yuzidagi inson jamiyatiga yashash uchun kata hayotiy zarurat – Yerda hayotni saqlab qolish kabi muammoni tug‘dirdi. Shuning uchun zamonaviy bolalar adabiyotida ekologik muammolar, atrofimizni o‘rab turgan olam, hayvonot va o‘simliklar dunyosi haqidagi kitoblar salmoqli o‘rin egallaydi. Barcha mamlakatlarning naturalist (tabiat haqida yozadigan) yozuvchilari – bolalarda tabiatga hamda barcha jonzotlarga nisbatan ehtiyotkorona munosabat va ularga nisbatan muhabbat ruhini tarbiyalash vazifasini o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘yishgan. Chet el bolalar adabiyoti bugungi kunda o‘zining janriy va tematik xususiyatlari jihatidan turli-tuman, o‘ziga xos tarzda shakllanib ulgurdi. Unga dunyoning eng
Ilmiybaza.uz 
 
taniqli yozuvchilari o‘z iste’dodlarini va faoliyatlarini bag‘ishlashgan. Chunki ular 
insoniyat kelajagi o‘sib borayotgan avlod qo‘lida ekanligini yaxshi anglashadi...  
Eng asosiysi, yosh inson adabiyot yordamida, fransuz shoiri Polya Elyuara ta’biri 
bilan aytganda, o‘zining dunyoqarashida “bir kishi ufqidan barcha kishilar ufqiga” 
ko‘tarila oldi.  
Binobarin, hozirgi zamon chet el bolalar adabiyoti quyidagi omillar ta’sirida 
maydonga keldi, deyish mumkin:  
– Folklor asarlari hamda klassik yozuvchilarning avval kattalarga mo‘ljallangan, 
ammo vaqt o‘tishi bilan bolalar kitobxonligi doirasiga kirib, kichik kitobxonga 
so‘zlab berish uchun hikoya tarzida qayta ishlangan asarlari (qadimgi yunon 
afsonalari, D. Defo, D. Svift, M. Servantesning romanlari).  
– Bolalar kitobxonligi doirasiga qisqartmalarsiz va qayta ishlanmasdan kirgan 
folklor hamda mumtoz asarlar (folklordagi erkalamalar, topishmoqlar, allalar, 
shuningdek, V. Skott, Ch. Dikkens va boshqalarning asarlari).  
– Bevosita bolalarga mo‘ljallangan asarlar.  
Binobarin, ayrim ijodkorlar va ularning asarlari endilikda bolalar kitobxonligi 
mulkiga aylanib ulgurdi. 
1697-yilda Fransiyada “Mening onajonim Gusinaning ertaklari” deb 
nomlangan kitob nashrdan chiqdi. Aslida ertakni o‘sha davrdagi mashhur shoir, 
fransuz akademiyasining a’zosi Sharl Perro (1625 – 1703) yozgan bo‘lsa-da, uning 
muallifi P.Dermenkur deb hisoblanardi. Ko‘p kitoblar muallifi Sharl Perro ismi 
sharifini “jiddiy bo‘lmagan” ertaklar ostiga qo‘yishni o‘ziga lozim ko‘rmay, uni 
o‘g‘lining ismi sharifi bilan imzolagan edi. Lekin aynan shu sehrli ertaklar jahon 
adabiyotining oltin fondiga kirib, yozuvchiga shon-shuhrat keltirdi. Perroning 
ertaklari ko‘p marotaba boshqa tillarga tarjima qilingan va nashrdan chiqqan. 
Ertakningrus tilidagi tarjimasi I.S.Turgenevga mansub.  
Perro o‘z ertaklarining so‘zboshisida ertak janrining asosida yotgan jiddiy hamda 
kulgili va g‘alati narsalarni uyg‘unlashib ketishiga ishora qilib: “...bu umuman, 
bekorchilik emas, balki o‘zida foydali pand-nasihatni mujassamlashtirgan... 
hikoyaning sho‘x, o‘ynoqi tuzilishini esa faqatgina o‘quvchi aqliga ko‘proq yoqimli 
Ilmiybaza.uz taniqli yozuvchilari o‘z iste’dodlarini va faoliyatlarini bag‘ishlashgan. Chunki ular insoniyat kelajagi o‘sib borayotgan avlod qo‘lida ekanligini yaxshi anglashadi... Eng asosiysi, yosh inson adabiyot yordamida, fransuz shoiri Polya Elyuara ta’biri bilan aytganda, o‘zining dunyoqarashida “bir kishi ufqidan barcha kishilar ufqiga” ko‘tarila oldi. Binobarin, hozirgi zamon chet el bolalar adabiyoti quyidagi omillar ta’sirida maydonga keldi, deyish mumkin: – Folklor asarlari hamda klassik yozuvchilarning avval kattalarga mo‘ljallangan, ammo vaqt o‘tishi bilan bolalar kitobxonligi doirasiga kirib, kichik kitobxonga so‘zlab berish uchun hikoya tarzida qayta ishlangan asarlari (qadimgi yunon afsonalari, D. Defo, D. Svift, M. Servantesning romanlari). – Bolalar kitobxonligi doirasiga qisqartmalarsiz va qayta ishlanmasdan kirgan folklor hamda mumtoz asarlar (folklordagi erkalamalar, topishmoqlar, allalar, shuningdek, V. Skott, Ch. Dikkens va boshqalarning asarlari). – Bevosita bolalarga mo‘ljallangan asarlar. Binobarin, ayrim ijodkorlar va ularning asarlari endilikda bolalar kitobxonligi mulkiga aylanib ulgurdi. 1697-yilda Fransiyada “Mening onajonim Gusinaning ertaklari” deb nomlangan kitob nashrdan chiqdi. Aslida ertakni o‘sha davrdagi mashhur shoir, fransuz akademiyasining a’zosi Sharl Perro (1625 – 1703) yozgan bo‘lsa-da, uning muallifi P.Dermenkur deb hisoblanardi. Ko‘p kitoblar muallifi Sharl Perro ismi sharifini “jiddiy bo‘lmagan” ertaklar ostiga qo‘yishni o‘ziga lozim ko‘rmay, uni o‘g‘lining ismi sharifi bilan imzolagan edi. Lekin aynan shu sehrli ertaklar jahon adabiyotining oltin fondiga kirib, yozuvchiga shon-shuhrat keltirdi. Perroning ertaklari ko‘p marotaba boshqa tillarga tarjima qilingan va nashrdan chiqqan. Ertakningrus tilidagi tarjimasi I.S.Turgenevga mansub. Perro o‘z ertaklarining so‘zboshisida ertak janrining asosida yotgan jiddiy hamda kulgili va g‘alati narsalarni uyg‘unlashib ketishiga ishora qilib: “...bu umuman, bekorchilik emas, balki o‘zida foydali pand-nasihatni mujassamlashtirgan... hikoyaning sho‘x, o‘ynoqi tuzilishini esa faqatgina o‘quvchi aqliga ko‘proq yoqimli