FOYDALI QAZILMA KONLARINI YER OSTI USULIDA QAZIB OLISH IMKONIYATLARI

Yuklangan vaqt

2024-03-26

Yuklab olishlar soni

3

Sahifalar soni

13

Faytl hajmi

98,0 KB


 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
MUSTAQIL ISH 
 
FOYDALI QAZILMA KONLARINI YER OSTI USULIDA QAZIB OLISH 
IMKONIYATLARI 
 
 
 
 
 
 
 
                 
 
 
 
 
 
     
 
 
                                               Toshkent -2021                                         
 
MUSTAQIL ISH FOYDALI QAZILMA KONLARINI YER OSTI USULIDA QAZIB OLISH IMKONIYATLARI Toshkent -2021
 
1 
 
 
Mundarija: 
I.Kirish……………………………………………………………………….……….3                  
II.Asosiy  qism: 
1. Qazib olish bosqichlari………………………………………………………...5     
2. Konchilik korxonalari………………………………………………………….7 
3. Qavatda rudani massivdan ajratib qazib olish usullari va tartibi…………..………10   
III.Xulosa ……………………………………………………………………………11 
Foydalanilgan adabiyotlar: 
Internet tarmoqlari: 
 
 
 
 
 
1 Mundarija: I.Kirish……………………………………………………………………….……….3 II.Asosiy qism: 1. Qazib olish bosqichlari………………………………………………………...5 2. Konchilik korxonalari………………………………………………………….7 3. Qavatda rudani massivdan ajratib qazib olish usullari va tartibi…………..………10 III.Xulosa ……………………………………………………………………………11 Foydalanilgan adabiyotlar: Internet tarmoqlari:
 
2 
 
                                                                 Kirish 
        Ruda konlarini yer osti usulida qazib olish texnologiyasi, konchilik ishi 
mutaxassisligi bo'yicha ta'lim olayotgan talabalarda, mutaxassislik bilimini 
shakllantiruvchi asosiy fandir. Ular qator maxsus mutaxassislik fanlarini ham 
puxta o'zlashtirishlari kerak, shular jumlasidan: yer osti kon lahimlarini barpo 
etish usullarini, tog' jinslarini burg'ilab portlatib yemirish texnologiyasini, tog' 
jinslari mexanikasi, aerologiyasi, shaxta va rudniklarni loyihalash asoslari. 
Markaziy Osiyo Respublikalari, shu jumladan hozirgi O'zbekiston 
Respublikasi hududida bundan 500-600 ming yillar ilgari chaqmoqtoshdan 
mehnat qurollari yasashgan, shu davrda chaqmoqtoshga ishlov beruvchi 
ustaxonalar ishlab turgan. Chaqmoqtoshni shaxta usulida 3-4 ming yil avval 
qazib olinganligi ma'lum. Shaxtani 4x1,5m o’lchamda, chuqurligi 6m bo’lgan  
o’ra shtrek bilan bog'lagan, tog' jinslarini Buxoro bug'isining mugizidan 
yasalgan qurol bilan qazib olishgan. 
Bronza davriga kelib ruda qazib olish ishlari yo'lga qo'yilgan, ulardan 
margumush, surma eritmalari va mis asosida boshqa qotishmalar olingan. Nodir 
metallar (feruza) qazib olish eramizdan oldingi 1-ming yilliklardan boshlangan. 
Shu davrdan boshlab qalay va magnetit-gematit rudalarini eritib qalay va temir 
ajratib olingan.III-VII asrga kelib foydali qazilmani qazib olish turlari kengayib 
maxsus metall eritish markazlari paydo bo'la boshlagan. 
Konchilik ishini maksimal rivojlangan davri X-XI asrlarga to'g'ri kelgan. 
Chotqol, Qurama, Nurota tog'larida, Qoramozor tog'i atrofida, Farg'onada 
Sultonuiz tog'ida 10 mingdan ortiq konchilik uyushmalari ishlagan, shu 
jumladan, "Lashkerak", "Konjal", "Tabashor", "Konsoy", "Konimansur", 
"Aqtepa", "Rizak"; oltin konlaridan "Qizilolma", "Ko'chbuloq-Tog'berdi", 
"Qaykar", "Chadoq"; polimetal "Axangaraut"; mis konlaridan "Aktau", 
"Shayxjeli"; qo'rg'oshin "Uchquloch", "Ilanchik"; feruza koni "Ungurlikon" va 
boshqalar. Bulardan tashqari mis kuporosi, simob, qalay, surma, ko'mir, 
nashotir, oltingugurt, bo'yoq minerallari, kvars va har xil qurilish va bezak 
materiallari qazib olingan. 
2 Kirish Ruda konlarini yer osti usulida qazib olish texnologiyasi, konchilik ishi mutaxassisligi bo'yicha ta'lim olayotgan talabalarda, mutaxassislik bilimini shakllantiruvchi asosiy fandir. Ular qator maxsus mutaxassislik fanlarini ham puxta o'zlashtirishlari kerak, shular jumlasidan: yer osti kon lahimlarini barpo etish usullarini, tog' jinslarini burg'ilab portlatib yemirish texnologiyasini, tog' jinslari mexanikasi, aerologiyasi, shaxta va rudniklarni loyihalash asoslari. Markaziy Osiyo Respublikalari, shu jumladan hozirgi O'zbekiston Respublikasi hududida bundan 500-600 ming yillar ilgari chaqmoqtoshdan mehnat qurollari yasashgan, shu davrda chaqmoqtoshga ishlov beruvchi ustaxonalar ishlab turgan. Chaqmoqtoshni shaxta usulida 3-4 ming yil avval qazib olinganligi ma'lum. Shaxtani 4x1,5m o’lchamda, chuqurligi 6m bo’lgan o’ra shtrek bilan bog'lagan, tog' jinslarini Buxoro bug'isining mugizidan yasalgan qurol bilan qazib olishgan. Bronza davriga kelib ruda qazib olish ishlari yo'lga qo'yilgan, ulardan margumush, surma eritmalari va mis asosida boshqa qotishmalar olingan. Nodir metallar (feruza) qazib olish eramizdan oldingi 1-ming yilliklardan boshlangan. Shu davrdan boshlab qalay va magnetit-gematit rudalarini eritib qalay va temir ajratib olingan.III-VII asrga kelib foydali qazilmani qazib olish turlari kengayib maxsus metall eritish markazlari paydo bo'la boshlagan. Konchilik ishini maksimal rivojlangan davri X-XI asrlarga to'g'ri kelgan. Chotqol, Qurama, Nurota tog'larida, Qoramozor tog'i atrofida, Farg'onada Sultonuiz tog'ida 10 mingdan ortiq konchilik uyushmalari ishlagan, shu jumladan, "Lashkerak", "Konjal", "Tabashor", "Konsoy", "Konimansur", "Aqtepa", "Rizak"; oltin konlaridan "Qizilolma", "Ko'chbuloq-Tog'berdi", "Qaykar", "Chadoq"; polimetal "Axangaraut"; mis konlaridan "Aktau", "Shayxjeli"; qo'rg'oshin "Uchquloch", "Ilanchik"; feruza koni "Ungurlikon" va boshqalar. Bulardan tashqari mis kuporosi, simob, qalay, surma, ko'mir, nashotir, oltingugurt, bo'yoq minerallari, kvars va har xil qurilish va bezak materiallari qazib olingan.
 
3 
 
                                                           Asosiy qism: 
                                                  Qazib olish bosqichlari 
Ruda konlarini yer osti usulida qazib olish jarayonlari asosiy uch 
bosqichdan iborat:  
1. konni ochish,  
2. tayyorlovchi - kesuvchi lahimlar o'tish va  
3. qazib olish ishlari. 
 
Konni ochish deb, yer yuzasidan ochuvchi kapital kon lahimlarini ruda 
tanasini hamma chuqurligiga yoki uning bir qismiga o'tqazib tayyorlovchi 
lahimlar o'tishga imkoniyat yaratilishiga aytiladi. Ochuvchi lahimlar bular 
shaxta stvollari, stvol oldi lahimlari, kvershlaglar, shtolnya, kapital ruda 
tushuruvchi lahimlar va boshqalar — qazib olingan foydali qazilmalarni, noruda 
yondosh jinslarni, transport vositalarida yer ostidan yer yuzasiga chiqarish, 
ishchi-xizmatchilarni, olib kelish uchun, uskunalarini, materiallarni ishlaydigan 
ish joyiga yetqazish, kon lahimlarini shamollatish, shaxtadagi yer osti suvlarini 
chiqarish va boshqa maqsadlar uchun xizmat qiladi. 
Tayyorlash yoki tayyorlash ishlari - bu shtreklar, vosstayushiylar, ortlar va 
boshqa kon lahimlarini o'tqazib, ular orqali konni ochilgan qismini, qazib 
olinadigan alohida uchastkalarga, qavatlarga, bloklarga, panellarga va 
stolbalarga ajratiladi. Qazib olinadigan uchastka ham o'z navbatida alohida 
tayyorlovchi va kesuvchi lahimlarga bo'linadi. Bu lahimlar o'z navbatida 
alohida qismlarga jumladan: qavat osti, qatlamlab, kesib kiruvchi pog'onalar, 
qavat osti kameralarga, kameralararo va panellararo seliklarga bo'linadi. 
Qazib olish - bu qazib olinadigan uchastkadan rudani qazib ajratib olib, 
hosil bo'lgan bo'shliq turg'unligini saqlab turishga xizmat qiladigan texnologik 
jarayon 
Qazib olish tartibi - qazib olinadigan uchastkani qazib olishda, qazilgan 
bo'shliqning holati xarakterlanadi. Bu belgi har xil qazib olish tizimlarining 
qo'llanishi umumiyligini va har xilligini to'laroq aks ettiradi, ayniqsa qazib olish 
3 Asosiy qism: Qazib olish bosqichlari Ruda konlarini yer osti usulida qazib olish jarayonlari asosiy uch bosqichdan iborat: 1. konni ochish, 2. tayyorlovchi - kesuvchi lahimlar o'tish va 3. qazib olish ishlari. Konni ochish deb, yer yuzasidan ochuvchi kapital kon lahimlarini ruda tanasini hamma chuqurligiga yoki uning bir qismiga o'tqazib tayyorlovchi lahimlar o'tishga imkoniyat yaratilishiga aytiladi. Ochuvchi lahimlar bular shaxta stvollari, stvol oldi lahimlari, kvershlaglar, shtolnya, kapital ruda tushuruvchi lahimlar va boshqalar — qazib olingan foydali qazilmalarni, noruda yondosh jinslarni, transport vositalarida yer ostidan yer yuzasiga chiqarish, ishchi-xizmatchilarni, olib kelish uchun, uskunalarini, materiallarni ishlaydigan ish joyiga yetqazish, kon lahimlarini shamollatish, shaxtadagi yer osti suvlarini chiqarish va boshqa maqsadlar uchun xizmat qiladi. Tayyorlash yoki tayyorlash ishlari - bu shtreklar, vosstayushiylar, ortlar va boshqa kon lahimlarini o'tqazib, ular orqali konni ochilgan qismini, qazib olinadigan alohida uchastkalarga, qavatlarga, bloklarga, panellarga va stolbalarga ajratiladi. Qazib olinadigan uchastka ham o'z navbatida alohida tayyorlovchi va kesuvchi lahimlarga bo'linadi. Bu lahimlar o'z navbatida alohida qismlarga jumladan: qavat osti, qatlamlab, kesib kiruvchi pog'onalar, qavat osti kameralarga, kameralararo va panellararo seliklarga bo'linadi. Qazib olish - bu qazib olinadigan uchastkadan rudani qazib ajratib olib, hosil bo'lgan bo'shliq turg'unligini saqlab turishga xizmat qiladigan texnologik jarayon Qazib olish tartibi - qazib olinadigan uchastkani qazib olishda, qazilgan bo'shliqning holati xarakterlanadi. Bu belgi har xil qazib olish tizimlarining qo'llanishi umumiyligini va har xilligini to'laroq aks ettiradi, ayniqsa qazib olish
 
4 
 
texnologiyasini va har bir qazib olish tizimini texnik-iqtisodiy ko'rsatkichlarini 
o'zgachaligini ko'rsatadi. 
Ochilgan deb, qazib olinayotgan konining zahirasi yoki uning bir qismida 
ochuvchi lahimlar (shaxta stvollari, kvershlaglar, shtolnyalar) o'tkazilgan 
gorizontdan yuqori qismida joylashgan ruda zahirasiga aytiladi. 
Tayyorlangan deb, qazib olinadigan uchastkadagi ruda zahirasida, qabul 
qilingan qazib olish tizimiga muvofiq belgilangan hamma tayyorlovchi lahimlar 
o'tkazilib tayyor bo'lgan qismiga aytiladi. 
Qazib olishga tayyorlash deb, ruda zahirasini qazib olishga tayyorlangan 
uchastkalarida, kerak bo'lgan barcha kesuvchi lahimlarni o'tkazib, qazib olishga 
tayyor bo'lgan holatiga aytiladi. 
Yetarli miqdorda ochilgan tayyorlangan va qazib olishga tayyor ruda 
zahirasini mavjudligi shuning uchun kerakki: 
Konning qazib olinayotgan uchastkalarining birida qazib olish ishlari 
davomida boshqa uchastkada rejada belgilangan miqdordagi sifatli ruda qazib 
olish ishlarini rivojlantirishga imkon yaratilgan bo'lishi kerak. 
Konning ekspluatatsiyaga topshiriladigan qismida Ekspluatatsion razvedka 
ishlarini amalga oshirish uchun va boshqa qismida drenaj ishlarini bajarish 
uchun rezerv vaqt bo'lishi kerak. 
 
 
 
4 texnologiyasini va har bir qazib olish tizimini texnik-iqtisodiy ko'rsatkichlarini o'zgachaligini ko'rsatadi. Ochilgan deb, qazib olinayotgan konining zahirasi yoki uning bir qismida ochuvchi lahimlar (shaxta stvollari, kvershlaglar, shtolnyalar) o'tkazilgan gorizontdan yuqori qismida joylashgan ruda zahirasiga aytiladi. Tayyorlangan deb, qazib olinadigan uchastkadagi ruda zahirasida, qabul qilingan qazib olish tizimiga muvofiq belgilangan hamma tayyorlovchi lahimlar o'tkazilib tayyor bo'lgan qismiga aytiladi. Qazib olishga tayyorlash deb, ruda zahirasini qazib olishga tayyorlangan uchastkalarida, kerak bo'lgan barcha kesuvchi lahimlarni o'tkazib, qazib olishga tayyor bo'lgan holatiga aytiladi. Yetarli miqdorda ochilgan tayyorlangan va qazib olishga tayyor ruda zahirasini mavjudligi shuning uchun kerakki: Konning qazib olinayotgan uchastkalarining birida qazib olish ishlari davomida boshqa uchastkada rejada belgilangan miqdordagi sifatli ruda qazib olish ishlarini rivojlantirishga imkon yaratilgan bo'lishi kerak. Konning ekspluatatsiyaga topshiriladigan qismida Ekspluatatsion razvedka ishlarini amalga oshirish uchun va boshqa qismida drenaj ishlarini bajarish uchun rezerv vaqt bo'lishi kerak.
 
5 
 
                                                Konchilik korxonalari 
Foydali qazilma konlarini qazib olish uchun konchilik korxonasi tuziladi, 
uning tarkibiga rudnik, shaxta, karer va ba'zan boyitish fabrikasi ham kiritiladi. 
Rudnik - maxsus hujjat bilan ajratilgan yer usti va yer osti uchastkasida 
joylashgan, konni qazib oluvchi konchilik korxonasi bo'lib, bitta yoki bir nechta 
ishlab chiqarish birligi - shaxtalar, shtolnyalar, karerlar va xizmat ko'rsatuvchi 
yordamchi sexlardan iborat bo'lgan konchilik korxonasiga aytiladi. Rudnik 
korxona sifatida yagona ma'muriy-texnikaviy boshqarmaga ega. 
Shaxta - konchilik korxonasining mustaqil ishlab chiqarish birligi bo'lib, 
yer osti usulida unga ajratilgan yer uchastkasi yoki uning bir qismida foydali 
qazilmalarni qazib olish ishlarini amalga oshiradi.Konning bir qismini rudnik 
shaxta yoki karer qurish uchun ajratilgan maydonini tegishlicha rudnik, shaxta 
yoki karer maydoni deb aytiladi.Ayrim holda rudnik maydoni bittagina shaxta 
maydonidan iborat bo'lsa, u holda shaxta va rudnik haqidagi tushuncha bir xil 
bo'ladi. 
Shaxta maydoni tayyorlovchi lahimlar bilan qavat yoki panellarga 
ajratiladi. Qavatlarning pastki va yuqorigi chegarasidan shtreklar o'tkaziladi, 
ular qavatdagi asosiy yoki yuk tashish bosh shtreklari deyiladi. 
Shunday qilib, qavat - shaxta maydonining bir bo'lagi bo'lib, qiyaligi 
bo'yicha asosiy gorizontdagi yuk tashiladigan shtrek bilan, cho'ziqligi bo'yicha 
shaxta maydoni chegarasi bilan cheklanadi. 
Qazib olish ishlarini bir vaqtning o'zida olib borilishiga ko'ra bir qavatli, 
ikki qavatli va ko'p qavatli qazib olish ishlari deyiladi. Bir vaqtning o'zida qazib 
olinadigan qavatlar soni ruda yotqizig'ini sharoitiga, qo'llaniladigan qazib olish 
tizimiga, shaxtaning berilgan yillik ishlab chiqarish quvvatiga bog'liq holda 
belgilanadi. Bir vaqtning o'zida ikki yoki undan ko'proq qavatlarda rudani qazib 
olish ishlari yillik ishlab chiqarish quvvatini bir qavatda qazib olinganida, 
belgilangan miqdordagi ruda bilan ta'minlash imkoni bo'lmaganida, ikki va 
undan ortiq qavatlarda rudani qazib olish ishlarini olib borishga to'g'ri keladi. 
Lekin hamma kon-geologik sharoitda ham, har xil qazib olish tizimi 
5 Konchilik korxonalari Foydali qazilma konlarini qazib olish uchun konchilik korxonasi tuziladi, uning tarkibiga rudnik, shaxta, karer va ba'zan boyitish fabrikasi ham kiritiladi. Rudnik - maxsus hujjat bilan ajratilgan yer usti va yer osti uchastkasida joylashgan, konni qazib oluvchi konchilik korxonasi bo'lib, bitta yoki bir nechta ishlab chiqarish birligi - shaxtalar, shtolnyalar, karerlar va xizmat ko'rsatuvchi yordamchi sexlardan iborat bo'lgan konchilik korxonasiga aytiladi. Rudnik korxona sifatida yagona ma'muriy-texnikaviy boshqarmaga ega. Shaxta - konchilik korxonasining mustaqil ishlab chiqarish birligi bo'lib, yer osti usulida unga ajratilgan yer uchastkasi yoki uning bir qismida foydali qazilmalarni qazib olish ishlarini amalga oshiradi.Konning bir qismini rudnik shaxta yoki karer qurish uchun ajratilgan maydonini tegishlicha rudnik, shaxta yoki karer maydoni deb aytiladi.Ayrim holda rudnik maydoni bittagina shaxta maydonidan iborat bo'lsa, u holda shaxta va rudnik haqidagi tushuncha bir xil bo'ladi. Shaxta maydoni tayyorlovchi lahimlar bilan qavat yoki panellarga ajratiladi. Qavatlarning pastki va yuqorigi chegarasidan shtreklar o'tkaziladi, ular qavatdagi asosiy yoki yuk tashish bosh shtreklari deyiladi. Shunday qilib, qavat - shaxta maydonining bir bo'lagi bo'lib, qiyaligi bo'yicha asosiy gorizontdagi yuk tashiladigan shtrek bilan, cho'ziqligi bo'yicha shaxta maydoni chegarasi bilan cheklanadi. Qazib olish ishlarini bir vaqtning o'zida olib borilishiga ko'ra bir qavatli, ikki qavatli va ko'p qavatli qazib olish ishlari deyiladi. Bir vaqtning o'zida qazib olinadigan qavatlar soni ruda yotqizig'ini sharoitiga, qo'llaniladigan qazib olish tizimiga, shaxtaning berilgan yillik ishlab chiqarish quvvatiga bog'liq holda belgilanadi. Bir vaqtning o'zida ikki yoki undan ko'proq qavatlarda rudani qazib olish ishlari yillik ishlab chiqarish quvvatini bir qavatda qazib olinganida, belgilangan miqdordagi ruda bilan ta'minlash imkoni bo'lmaganida, ikki va undan ortiq qavatlarda rudani qazib olish ishlarini olib borishga to'g'ri keladi. Lekin hamma kon-geologik sharoitda ham, har xil qazib olish tizimi
 
6 
 
qo'llanilganida ham, bir vaqtning o'zida bir necha qavatlarda qazib olish ishlari 
olib borishga imkoniyat bo'lmaydi. Ba'zi bir qazib olish tizimi umuman ko'p 
qavatda qazishni inkor etadi, boshqasi yo'l qo'yadi, lekin ma'lum texnik 
qiyinchiliklar bilan. 
Qavatlar odatda yuqoridan pasayib borish tartibida qazib olinadi, yuqori 
gorizontlardan boshlab, pastki gorizontlarga qarab qavatlarni ko'tarilish 
tartibida qazib olish amaliyotda kam uchraydi. Shaxta maydonining o'lchamlari 
texnik iqtisodiy hisoblarga muvofiq belgilanadi. Ruda konlarida shaxta 
maydonining uzunligi o'rtacha 0,5-2 km ni tashkil etadi, keyingi yillarda juda 
yirik konlarni qazib olish amaliyotida shaxta maydonining uzunligi 6 km gacha 
yetadiganlari ham uchraydi. 
Shaxta maydoni o'lchamlarini aniqlashda quyidagilardan kelib chiqiladi: 
Shaxta maydoni uzunligini oshirish lahimlar o'tkazishdagi, stvol oldi uskunalari 
va stvol oldi lahimlarini qurishga va yer yuzasidagi stvol oldi inshoatlarini 
barpo etishda 1t ruda zahirasi ulushiga to'g'ri keladigan kapital xarajatlarni 
kamaytirish imkonini beradi. Shaxta maydonining uzayishi uning zahirasi 
ko'payishiga olib keladi, kapital xarajatlar doimiy bo'lib, deyarli o'zgarishsiz 
qoladi. Lekin shaxta maydoni o'lchamlarining ortishi rudani yer osti 
transportida tashish masofasi, materiallari va uskunalarni tashib keltirish, 
masofasi kishilarni harakatlanish masofasi ham uzayadi. Asosiy gorizontdagi 
lahimlarni turg'unligini saqlab turish va tamirlashga sarflanadigan xarajatlar 
ham ko'payadi, shamollatish ishlari murakkablashib, narxi qimmatlashadi. 
Shuning uchun loyihalanayotgan shaxta maydonining o'lchamlarini o'zgarishi 
bir turdagi xarajatlarni kamaytirsa, ikkinchi turdagi xarajatlarning ko'payishiga 
sababchi bo'ladi. 
Shaxta maydonining eng qulay (optimal) iqtisodiy jihatdan samarali 
o'lchami 1t ruda zahirasini qazib chiqarishga sarflanadigan umumiy xarajatning 
eng kam bo'lganidir.Har bir shaxta maydonida asosiy yer osti bilan bog'lovchi 
stvollardan tashqari yordamchi stvollar ham o'tiladi. Ular kishilarni shaxtadan 
yer yuzasiga chiqarish uchun ikkinchi ehtiyot chiqish qurilmasi ham 
6 qo'llanilganida ham, bir vaqtning o'zida bir necha qavatlarda qazib olish ishlari olib borishga imkoniyat bo'lmaydi. Ba'zi bir qazib olish tizimi umuman ko'p qavatda qazishni inkor etadi, boshqasi yo'l qo'yadi, lekin ma'lum texnik qiyinchiliklar bilan. Qavatlar odatda yuqoridan pasayib borish tartibida qazib olinadi, yuqori gorizontlardan boshlab, pastki gorizontlarga qarab qavatlarni ko'tarilish tartibida qazib olish amaliyotda kam uchraydi. Shaxta maydonining o'lchamlari texnik iqtisodiy hisoblarga muvofiq belgilanadi. Ruda konlarida shaxta maydonining uzunligi o'rtacha 0,5-2 km ni tashkil etadi, keyingi yillarda juda yirik konlarni qazib olish amaliyotida shaxta maydonining uzunligi 6 km gacha yetadiganlari ham uchraydi. Shaxta maydoni o'lchamlarini aniqlashda quyidagilardan kelib chiqiladi: Shaxta maydoni uzunligini oshirish lahimlar o'tkazishdagi, stvol oldi uskunalari va stvol oldi lahimlarini qurishga va yer yuzasidagi stvol oldi inshoatlarini barpo etishda 1t ruda zahirasi ulushiga to'g'ri keladigan kapital xarajatlarni kamaytirish imkonini beradi. Shaxta maydonining uzayishi uning zahirasi ko'payishiga olib keladi, kapital xarajatlar doimiy bo'lib, deyarli o'zgarishsiz qoladi. Lekin shaxta maydoni o'lchamlarining ortishi rudani yer osti transportida tashish masofasi, materiallari va uskunalarni tashib keltirish, masofasi kishilarni harakatlanish masofasi ham uzayadi. Asosiy gorizontdagi lahimlarni turg'unligini saqlab turish va tamirlashga sarflanadigan xarajatlar ham ko'payadi, shamollatish ishlari murakkablashib, narxi qimmatlashadi. Shuning uchun loyihalanayotgan shaxta maydonining o'lchamlarini o'zgarishi bir turdagi xarajatlarni kamaytirsa, ikkinchi turdagi xarajatlarning ko'payishiga sababchi bo'ladi. Shaxta maydonining eng qulay (optimal) iqtisodiy jihatdan samarali o'lchami 1t ruda zahirasini qazib chiqarishga sarflanadigan umumiy xarajatning eng kam bo'lganidir.Har bir shaxta maydonida asosiy yer osti bilan bog'lovchi stvollardan tashqari yordamchi stvollar ham o'tiladi. Ular kishilarni shaxtadan yer yuzasiga chiqarish uchun ikkinchi ehtiyot chiqish qurilmasi ham
 
7 
 
hisoblanadi. Undan yer osti lahimlarini shamollatish, materiallar tushirish va 
boshqa maqsadlarda ham foydalaniladi. Yordamchi shaxta stvollarining soni, 
ularning joylashishi va o'tkazish tartibini «Konni ochish» bo'limida ko'rib 
chiqiladi. 
Qavat balandligi qazib olinayotgan asosiy gorizont bilan yuqorigi qavat 
oralig'idagi tik yuza tekisligiga tushgan proeksiyalari oralig'idagi tik masofa 
bilan o'lchanadi. Ruda konlarini qazib olishda qavat balandligi odatda 30 dan 
100 metrgacha yetadi, bu o'lchamdan ortig'i juda kam uchraydi. 
Qavatlar balandligini tanlashga quyidagi omillar ta'sir etadi: ruda 
tanasining qalinligi, uning uzunligi, konni yotqizilish elementlarining o'lchami, 
ruda va yondosh jinslarni fizik-mexanik xususiyatlari, qo'llaniladigan qazib 
olish tizimi, kon kapital lahimlarining va asosiy gorizontlardan o'tkaziladigan 
tayyorlovchi lahimlar narxi. 
Qavatlar balandligining uzayishi konning kapital va tayyorlovchi 
lahimlarini o'tkazib 1 t ruda tayyolash zahirasining hajmini va uning narxini 
qisqartirish imkonini beradi. Bu shu bilan izohlanadiki, qavatni tayyorlash 
uchun uning balandligiga bog'liq bo'lmagan holda, asosiy gorizontdagi, bir 
xildagi lahimlarni stvol oldi lahimlari majmuini va kvershlaglarni o'tish kerak 
bo'ladi. Bu lahimlarning to'liq uzunligi, hajmi va narxi qavatlar balandligidan 
qat'iy nazar bir xil o'lchamda qoladi, ammo qavatlardagi ruda zahirasi uning 
balandligiga proporsional ravishda o'sadi. 
Ko'pchilik qazib olish tizimlarini qo'llaganda qo'shni qavatlar chegarasida 
qavatlararo seliklar qoldirish talab etiladi. Bu seliklarni qazib massivdan ajratib 
olish katta o'lchamda rudaning miqdor yo'qotilishiga va blokning boshqa 
qismini qazib olishga nisbatan katta xarajat sarflash talab etiladi. Chunki qavat 
balandligidan 
qat'iy 
nazar, 
qavatlararo 
qoldirilgan 
seliklardagi 
ruda 
zahirasining miqdori o'zgarmasdan qoladi.Shu bilan birga, qavat balandligining 
o'sishi qazib olish bilan bog'liq bo'lgan ba'zi xarajatlarning biroz miqdorda 
bo'lsa ham o'sishiga olib keladi. Shular jumlasidan materiallarni, uskunalarni 
kavjoyga tashib keltirish narxi, vosstayushiylarni o'tish, ularni ta'mirlash va 
7 hisoblanadi. Undan yer osti lahimlarini shamollatish, materiallar tushirish va boshqa maqsadlarda ham foydalaniladi. Yordamchi shaxta stvollarining soni, ularning joylashishi va o'tkazish tartibini «Konni ochish» bo'limida ko'rib chiqiladi. Qavat balandligi qazib olinayotgan asosiy gorizont bilan yuqorigi qavat oralig'idagi tik yuza tekisligiga tushgan proeksiyalari oralig'idagi tik masofa bilan o'lchanadi. Ruda konlarini qazib olishda qavat balandligi odatda 30 dan 100 metrgacha yetadi, bu o'lchamdan ortig'i juda kam uchraydi. Qavatlar balandligini tanlashga quyidagi omillar ta'sir etadi: ruda tanasining qalinligi, uning uzunligi, konni yotqizilish elementlarining o'lchami, ruda va yondosh jinslarni fizik-mexanik xususiyatlari, qo'llaniladigan qazib olish tizimi, kon kapital lahimlarining va asosiy gorizontlardan o'tkaziladigan tayyorlovchi lahimlar narxi. Qavatlar balandligining uzayishi konning kapital va tayyorlovchi lahimlarini o'tkazib 1 t ruda tayyolash zahirasining hajmini va uning narxini qisqartirish imkonini beradi. Bu shu bilan izohlanadiki, qavatni tayyorlash uchun uning balandligiga bog'liq bo'lmagan holda, asosiy gorizontdagi, bir xildagi lahimlarni stvol oldi lahimlari majmuini va kvershlaglarni o'tish kerak bo'ladi. Bu lahimlarning to'liq uzunligi, hajmi va narxi qavatlar balandligidan qat'iy nazar bir xil o'lchamda qoladi, ammo qavatlardagi ruda zahirasi uning balandligiga proporsional ravishda o'sadi. Ko'pchilik qazib olish tizimlarini qo'llaganda qo'shni qavatlar chegarasida qavatlararo seliklar qoldirish talab etiladi. Bu seliklarni qazib massivdan ajratib olish katta o'lchamda rudaning miqdor yo'qotilishiga va blokning boshqa qismini qazib olishga nisbatan katta xarajat sarflash talab etiladi. Chunki qavat balandligidan qat'iy nazar, qavatlararo qoldirilgan seliklardagi ruda zahirasining miqdori o'zgarmasdan qoladi.Shu bilan birga, qavat balandligining o'sishi qazib olish bilan bog'liq bo'lgan ba'zi xarajatlarning biroz miqdorda bo'lsa ham o'sishiga olib keladi. Shular jumlasidan materiallarni, uskunalarni kavjoyga tashib keltirish narxi, vosstayushiylarni o'tish, ularni ta'mirlash va
 
8 
 
shaxtada kishilarning harakatlanishiga sarflanadigan vaqtning o'sishi, mehnat 
unumdorligining pasayishiga olib keladi.Ba'zi hollarda qazilgan bo'shliqqa kon 
bosimining o'sishi, yondosh jinslarning va kameralararo seliklarning o'pirilishiga 
olib kelish ehtimolining mavjudligi, qavatlar oralig'idagi balandlikni 
masofaning uzaytirilishini cheklaydi. 
 
 
 
8 shaxtada kishilarning harakatlanishiga sarflanadigan vaqtning o'sishi, mehnat unumdorligining pasayishiga olib keladi.Ba'zi hollarda qazilgan bo'shliqqa kon bosimining o'sishi, yondosh jinslarning va kameralararo seliklarning o'pirilishiga olib kelish ehtimolining mavjudligi, qavatlar oralig'idagi balandlikni masofaning uzaytirilishini cheklaydi.