MERKANTILIZM IQTISODIY TA'LIMOTINING MOHIYATI VA AHAMIYATI

Yuklangan vaqt

2024-06-10

Yuklab olishlar soni

1

Sahifalar soni

22

Faytl hajmi

37,4 KB


 
 
 
 
 
 
MERKANTILIZM IQTISODIY TA'LIMOTINING MOHIYATI VA 
AHAMIYATI 
 
 
Reja: 
1. Merkantilizm vujudga kelishining ijtimoiy-iqtisodiy asoslari. 
2. Merkantilizm iqtisodiy ta'limotining mohiyati 
3. Merkantilizm iqtisodiy ta'limotining tarixiy taqdiri 
4. Merkantilizm va hozirgi zamon 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
MERKANTILIZM IQTISODIY TA'LIMOTINING MOHIYATI VA AHAMIYATI Reja: 1. Merkantilizm vujudga kelishining ijtimoiy-iqtisodiy asoslari. 2. Merkantilizm iqtisodiy ta'limotining mohiyati 3. Merkantilizm iqtisodiy ta'limotining tarixiy taqdiri 4. Merkantilizm va hozirgi zamon
 
 
 
Avvalgi davrdagi iqtisodiy g'oyalarda natural xo'jalik munosabatlariga oid 
fikrlar ustunlik qilgan. Yangi bozor munosabatlari shakllanishi tufayli, shunga oid 
iqtisodiy ta'limot paydo bo'ldi, bu merkantilizm ta'limotidir.  
«Merkantilizm» iborasi birinchi bo'lib Adam Smitning asarlarida o'z ifodasini 
topdi. Lugaviy ma'nosiga ko'ra bu so'z italyancha bo'lib, savdogar mazmuniga ega. 
Bu so'z yangi ta'limotning mazmun va mohiyatini o'zida aks ettiradi.  
Uzoq yillar davomida boylikning, xalq moddiy farovonligining asosi mehnat, er, 
dehqonchilik va chorvachilik, hunarmandchilikda deb kelinar edi, biz buni yuqorida 
ko'rdik. Lekin XV asrga kelib ahvol keskin o'zgardi. Bu ta'limotning kelib chiqishiga 
bir qancha sosial-iqtisodiy sabablar turtki bo'ldi. Avvalo feodal tuzumning 
emirilishi, tovar-pul munosabatlarining o'sishi, fan va madaniyatning rivoji, ayniqsa, 
yangi erlarning ochilishi, buyuk geografik kashfiyotlar, mustamlakachilik 
tizimining paydo bo'lishi, ayniqsa savdo-sotiqning rivojiga turtki bo'ldi. 
Noekvivalent savdo tufayli metropoliya koloniyalar hisobiga beqiyos boyidi. Ana 
shu o'zgarishlarni asoslab beruvchi iqtisodiy ta'limot - merkantilizm yuzaga keldi va 
muomala sohasini o'rganish bilan shug'ullandi. Merkantilizm sinfiy jihatdan savdo 
kapitalini himoya qildi. Shu davrga kelib Evropada oltin va kumush qahatchiligi 
boshlandi. Hindistonda nodir metallar ko'p, degan mish-mishlar va u erdagi mavjud 
ziravorlar insonlarni yangi erlar ochish, yangi boylik makonlarini izlab topishga 
otlantirdi.  
Pul vazifasini bajargan nodir metallar (hali qog'oz pul yo'q), ularning ohangrabo 
kuch-qudrati hammani oyoqqa turg'azdi, insonni o'ylashga, ixtirolar qilishga, 
harakatga undadi. Oqibatda, suvda kemalar orqali xavfli yo'lga otlanish taraddudi 
boshlandi, xaritalar tuzildi, kompas kashf etildi, kerakli odamlar, asbob-anjom, suv, 
oziq-ovqat, qurol-yarog' to'plandi.  
Merkantilistik siyosat ham ishlab chiqildi. Uning bosh vazifasi davlatga ko'proq 
oltin va kumush keltirish deb aniqlandi. Bu davrda pul sifatida qimmatbaho metallar 
- oltin va kumush ishlatilgan, shu sababli oltin va kumush zahiralarini ko'paytirish 
borasida ma'lum iqtisodiy siyosatlar ishlab chiqarildi.  
Avvalgi davrdagi iqtisodiy g'oyalarda natural xo'jalik munosabatlariga oid fikrlar ustunlik qilgan. Yangi bozor munosabatlari shakllanishi tufayli, shunga oid iqtisodiy ta'limot paydo bo'ldi, bu merkantilizm ta'limotidir. «Merkantilizm» iborasi birinchi bo'lib Adam Smitning asarlarida o'z ifodasini topdi. Lugaviy ma'nosiga ko'ra bu so'z italyancha bo'lib, savdogar mazmuniga ega. Bu so'z yangi ta'limotning mazmun va mohiyatini o'zida aks ettiradi. Uzoq yillar davomida boylikning, xalq moddiy farovonligining asosi mehnat, er, dehqonchilik va chorvachilik, hunarmandchilikda deb kelinar edi, biz buni yuqorida ko'rdik. Lekin XV asrga kelib ahvol keskin o'zgardi. Bu ta'limotning kelib chiqishiga bir qancha sosial-iqtisodiy sabablar turtki bo'ldi. Avvalo feodal tuzumning emirilishi, tovar-pul munosabatlarining o'sishi, fan va madaniyatning rivoji, ayniqsa, yangi erlarning ochilishi, buyuk geografik kashfiyotlar, mustamlakachilik tizimining paydo bo'lishi, ayniqsa savdo-sotiqning rivojiga turtki bo'ldi. Noekvivalent savdo tufayli metropoliya koloniyalar hisobiga beqiyos boyidi. Ana shu o'zgarishlarni asoslab beruvchi iqtisodiy ta'limot - merkantilizm yuzaga keldi va muomala sohasini o'rganish bilan shug'ullandi. Merkantilizm sinfiy jihatdan savdo kapitalini himoya qildi. Shu davrga kelib Evropada oltin va kumush qahatchiligi boshlandi. Hindistonda nodir metallar ko'p, degan mish-mishlar va u erdagi mavjud ziravorlar insonlarni yangi erlar ochish, yangi boylik makonlarini izlab topishga otlantirdi. Pul vazifasini bajargan nodir metallar (hali qog'oz pul yo'q), ularning ohangrabo kuch-qudrati hammani oyoqqa turg'azdi, insonni o'ylashga, ixtirolar qilishga, harakatga undadi. Oqibatda, suvda kemalar orqali xavfli yo'lga otlanish taraddudi boshlandi, xaritalar tuzildi, kompas kashf etildi, kerakli odamlar, asbob-anjom, suv, oziq-ovqat, qurol-yarog' to'plandi. Merkantilistik siyosat ham ishlab chiqildi. Uning bosh vazifasi davlatga ko'proq oltin va kumush keltirish deb aniqlandi. Bu davrda pul sifatida qimmatbaho metallar - oltin va kumush ishlatilgan, shu sababli oltin va kumush zahiralarini ko'paytirish borasida ma'lum iqtisodiy siyosatlar ishlab chiqarildi.
 
 
1492 yilda portugaliyalik Xristofor Kolumb uchta kemasi bilan tasodif tufayli 
Amerika qit'asini ochdi (u o'zini Hindistondaman deb o'ylagan, shuning uchun qit'a 
nomi boshqa dengizchi - Amerigo Vespuchchiga nasib etdi, tarixning bu xatosini 
to'g'rilash uchun bu qit'adagi bir davlatga Kolumbiya nomi berildi). Ammo Amerika 
ko'pchilik o'ylaganidek oltin-kumushga unchalik boy emas ekan. Hindistonni 
qidirish yana davom etdi va 1498 yilda Vasko da Gama tomonidan ko'pchilik 
intizorlik bilan kutgan bu diyorga yo'l ochildi. Boshqa dengizchi Magellanning 
butun dunyo bo'ylab qilgan sayohati tufayli yangi yer, orollar kashf etildi, ular qisqa 
vaqt ichida Evropa davlatlarining mustamlakasiga aylantirildi, u erlarda oltin-
kumush konlari ochildi, yangi xom ashyo, ekin, hayvon turlari ochildi, ularning 
Evropaga kirishi boshlandi (paxta, makkajo'xori, tamaki, kofe, kakao). Evropadagi 
davlatlar o'rtasida (Portugaliya, Ispaniya, Niderlandiya-Gollandiya, Fransiya va 
Angliya) o'rtasida kurash ham qizidi.  
Shakllanib kelayotgan yangi iqtisodiy munosabatlarning rivoji uchun muhim 
moddiy turtki paydo bo'ldi. Kapitalizmning shakllanishi va rivoji uchun kapitalning 
dastlabki jamg'arilish jarayoni kuchaydi, unga qulay imkoniyat yaratildi. Ayniqsa 
savdo rivoj topdi, bosib olingan erlardagi arzon-garov xom ashyolar Evropaga oqib 
kela boshladi, bu erda tayyorlangan tayyor mahsulotlar esa u erlarga olib borib 
sotildi. Savdo kapitalining roli beqiyos o'sdi. Tarixan esa bu kapital umuman 
kapitalning dastlabki shakli bo'lib qoldi. Undan esa sanoat kapitali ajralib chiqdi.  
 
2. Merkantilizm iqtisodiy ta'limotining mohiyati 
Merkantilizm rivojida ikki davrni ajratish mumkin:  
1. Ilk merkantilizm yoki monetarizm (XV-XVI asr o'rtalari).  
2. Rivojlangan merkantilizm, savdo balansi (yoki manufaktura sistemasi) 
(XVI-XVIII asr o'rtalari).  
Yangi ta'limot vujudga kelishi manufaktura bilan bevosita bog'liqdir. Iqtisodiyot 
tarixida sanoatning uch xil shaklini ajratish mumkin: uy hunarmandchiligi, 
manufaktura va fabrika. Uy hunarmandchiligida sohalar, tarmoqlararo mehnat 
taqsimoti mavjud, hamma ishni bir odam yoki shogird, oila bilan birga qilinadi. 
1492 yilda portugaliyalik Xristofor Kolumb uchta kemasi bilan tasodif tufayli Amerika qit'asini ochdi (u o'zini Hindistondaman deb o'ylagan, shuning uchun qit'a nomi boshqa dengizchi - Amerigo Vespuchchiga nasib etdi, tarixning bu xatosini to'g'rilash uchun bu qit'adagi bir davlatga Kolumbiya nomi berildi). Ammo Amerika ko'pchilik o'ylaganidek oltin-kumushga unchalik boy emas ekan. Hindistonni qidirish yana davom etdi va 1498 yilda Vasko da Gama tomonidan ko'pchilik intizorlik bilan kutgan bu diyorga yo'l ochildi. Boshqa dengizchi Magellanning butun dunyo bo'ylab qilgan sayohati tufayli yangi yer, orollar kashf etildi, ular qisqa vaqt ichida Evropa davlatlarining mustamlakasiga aylantirildi, u erlarda oltin- kumush konlari ochildi, yangi xom ashyo, ekin, hayvon turlari ochildi, ularning Evropaga kirishi boshlandi (paxta, makkajo'xori, tamaki, kofe, kakao). Evropadagi davlatlar o'rtasida (Portugaliya, Ispaniya, Niderlandiya-Gollandiya, Fransiya va Angliya) o'rtasida kurash ham qizidi. Shakllanib kelayotgan yangi iqtisodiy munosabatlarning rivoji uchun muhim moddiy turtki paydo bo'ldi. Kapitalizmning shakllanishi va rivoji uchun kapitalning dastlabki jamg'arilish jarayoni kuchaydi, unga qulay imkoniyat yaratildi. Ayniqsa savdo rivoj topdi, bosib olingan erlardagi arzon-garov xom ashyolar Evropaga oqib kela boshladi, bu erda tayyorlangan tayyor mahsulotlar esa u erlarga olib borib sotildi. Savdo kapitalining roli beqiyos o'sdi. Tarixan esa bu kapital umuman kapitalning dastlabki shakli bo'lib qoldi. Undan esa sanoat kapitali ajralib chiqdi. 2. Merkantilizm iqtisodiy ta'limotining mohiyati Merkantilizm rivojida ikki davrni ajratish mumkin: 1. Ilk merkantilizm yoki monetarizm (XV-XVI asr o'rtalari). 2. Rivojlangan merkantilizm, savdo balansi (yoki manufaktura sistemasi) (XVI-XVIII asr o'rtalari). Yangi ta'limot vujudga kelishi manufaktura bilan bevosita bog'liqdir. Iqtisodiyot tarixida sanoatning uch xil shaklini ajratish mumkin: uy hunarmandchiligi, manufaktura va fabrika. Uy hunarmandchiligida sohalar, tarmoqlararo mehnat taqsimoti mavjud, hamma ishni bir odam yoki shogird, oila bilan birga qilinadi.
 
 
Manufakturada esa kooperasiya yuzaga keladi, eng muhimi chuqur mehnat 
taqsimoti, xususiy tadbirkor, yollanma ishchi kuchi paydo bo'ladi (XV asr). Fabrika 
to'g'risida esa quyida axborot beriladi. 
 Merkantilizmning birinchi davri o'sha davr iborasi bilan aytganda monetar, 
ya'ni oltin va kumush pullar to'plash bilan bog'liq edi. Bunda pul balansi siyosati olib 
borilgan, chetdan imkoni boricha kam tayyor tovar sotib olishga urinilgan. 
Qimmatbaho metallni tashqariga, chetga olib ketish taqiqlangan. Savdogarlarga olib 
chiqilgan mahsulotning bir qismiga pul olib kelish majburiyati yuklangan (qolgani 
tovar bo'lishi mumkin). Chet ellik savdogarlarni esa sotilgan mol pulining 
hammasiga yangi tovar sotib olishga majbur qilingan (pul olib chiqib ketmasliklari 
uchun). Bu siyosat nazorat kuchli bo'lishini talab etgan, tashqi iqtisodiy aloqalarning 
rivojini susaytirgan.  
Taniqli iqtisodchi N.D.Kondratev fikricha, merkantilistlarning iqtisodiy tizimi 
amaliy siyosat bo'lib, xalq xo'jaligi qandaqa bo'lishi kerak va unga nisbatan davlat 
hokimiyatining munosabati masalasi asosiydir.  
Merkantilizmni qisqacha qilib quyidagicha ta'riflash mumkin: iqtisodiy 
siyosatda: mamlakatda va davlat xazinasida imkoni boricha nodir metallarni (oltin, 
kumush, javohir, zar va durlarni) ko'proq to'plash; nazariya va ta'limotda: savdo, pul 
oboroti, ya'ni muomala sohasida iqtisodiy qonuniyatlarni izlab topish. «Insonlar 
metall uchun qurbon bo'lmoqda», ya'ni oltin fetishizmi butun kapitalistik jamiyat 
rivojiga hamohang bo'lgan yangi hayot tarzi va fikrlashning tarkibiy qismidir. 
Ayniqsa, savdo kapitali davrida bu yorqin namoyon bo'ldi. Savdo kapitalining asosiy 
tamoyili - qimmatroq sotish uchun sotib olish (bu hodisa O'zbekistonda ham hozirgi 
davr o'zgarishlarida uchrab turadi). Ularning, ya'ni sotib olish va sotish farqi esa 
sariq metall shaklida namoyon bo'ladi. Farq, ya'ni foyda faqat ishlab chiqarishda, 
faqat mehnat yo'li bilan yuzaga kelishi mumkinligi haqida o'ylanmaydi. Chet ellarga 
ko'proq chiqarish va ulardan kamroq olish siyosati ham davlat siyosatiga aylandi. 
Agar davlatda pul ko'p bo'lsa, hamma narsa yaxshi bo'ladi degan fikr asosiy bo'lgan 
va bu davlatning, dvoryanlarning va burjuaziyaning talab-ehtiyojlariga mos tushgan. 
Bu kapitalning dastlabki jamg'arilishi bilan bevosita bog'liqdir. 
Manufakturada esa kooperasiya yuzaga keladi, eng muhimi chuqur mehnat taqsimoti, xususiy tadbirkor, yollanma ishchi kuchi paydo bo'ladi (XV asr). Fabrika to'g'risida esa quyida axborot beriladi. Merkantilizmning birinchi davri o'sha davr iborasi bilan aytganda monetar, ya'ni oltin va kumush pullar to'plash bilan bog'liq edi. Bunda pul balansi siyosati olib borilgan, chetdan imkoni boricha kam tayyor tovar sotib olishga urinilgan. Qimmatbaho metallni tashqariga, chetga olib ketish taqiqlangan. Savdogarlarga olib chiqilgan mahsulotning bir qismiga pul olib kelish majburiyati yuklangan (qolgani tovar bo'lishi mumkin). Chet ellik savdogarlarni esa sotilgan mol pulining hammasiga yangi tovar sotib olishga majbur qilingan (pul olib chiqib ketmasliklari uchun). Bu siyosat nazorat kuchli bo'lishini talab etgan, tashqi iqtisodiy aloqalarning rivojini susaytirgan. Taniqli iqtisodchi N.D.Kondratev fikricha, merkantilistlarning iqtisodiy tizimi amaliy siyosat bo'lib, xalq xo'jaligi qandaqa bo'lishi kerak va unga nisbatan davlat hokimiyatining munosabati masalasi asosiydir. Merkantilizmni qisqacha qilib quyidagicha ta'riflash mumkin: iqtisodiy siyosatda: mamlakatda va davlat xazinasida imkoni boricha nodir metallarni (oltin, kumush, javohir, zar va durlarni) ko'proq to'plash; nazariya va ta'limotda: savdo, pul oboroti, ya'ni muomala sohasida iqtisodiy qonuniyatlarni izlab topish. «Insonlar metall uchun qurbon bo'lmoqda», ya'ni oltin fetishizmi butun kapitalistik jamiyat rivojiga hamohang bo'lgan yangi hayot tarzi va fikrlashning tarkibiy qismidir. Ayniqsa, savdo kapitali davrida bu yorqin namoyon bo'ldi. Savdo kapitalining asosiy tamoyili - qimmatroq sotish uchun sotib olish (bu hodisa O'zbekistonda ham hozirgi davr o'zgarishlarida uchrab turadi). Ularning, ya'ni sotib olish va sotish farqi esa sariq metall shaklida namoyon bo'ladi. Farq, ya'ni foyda faqat ishlab chiqarishda, faqat mehnat yo'li bilan yuzaga kelishi mumkinligi haqida o'ylanmaydi. Chet ellarga ko'proq chiqarish va ulardan kamroq olish siyosati ham davlat siyosatiga aylandi. Agar davlatda pul ko'p bo'lsa, hamma narsa yaxshi bo'ladi degan fikr asosiy bo'lgan va bu davlatning, dvoryanlarning va burjuaziyaning talab-ehtiyojlariga mos tushgan. Bu kapitalning dastlabki jamg'arilishi bilan bevosita bog'liqdir.
 
 
 Xaqiqatdan ham har qanday tadbirkorlik puldan boshlanadi va pul kapitalga 
aylanadi, chunki unga ishchilar yollanadi, qayta ishlash yoki sotish uchun tovarlar 
sotib olinadi. Uni amalga oshirish nihoyatda primitiv (sodda) yo'llar bilan amalga 
oshiriladi, bu ishlar odatda davlatning iqtisodiyotga faol aralashuvi bilan, ma'muriy 
yo'llar bilan bajarilgan. Bu jarayonda esa davlatning iqtisodiyotga aralashuvi ancha 
cheklangan bo'lib, rivojlangan merkantilizm tarafdorlari davlat aralashuvini tabiiy 
huquq tamoyillariga mos bo'lishini istaydilar. 
Qadimgi Sharqda paydo bo'lgan tabiiy huquq falsafasi antik dunyoda (Arastu 
va boshqa olimlar tomonidan) rivojlantirildi va ayniqsa uyg'onish davrida yuksaldi. 
Bu huquqlar abstrakt «inson tabiati» va uning «tabiiy huquqlari»dan iborat deb qabul 
qilingan va ko'p hollarda O'rta asrdagi cherkov va dunyoviy (davlat) despotizmiga 
qarama-qarshi bo'lgan progressiv elementlardan iborat. 
  Faylasuflar va ularning aqidalariga amal qilgan merkantilizm amaliyotchilari 
davlatga murojaat etib, insonlarning tabiiy huquqlarini ta'minlashni talab etganlar. 
Ana shu talablar orasida mulkchilik va xavfsizlik bor. Bu ta'limotning ijtimoiy 
ma'nosi shuki, davlat yangi jamiyat boyligi o'sishini ta'minlovchi sharoitni yaratishi 
va qo'llashi shart edi. Iqtisodiy ta'limotlarning tabiiy huquq bilan aloqasi keyinchalik 
merkantilizmdan klassik iqtisodiy maktabga ham o'tdi. Lekin bu aloqa mazmuni 
keyingi davrda ancha o'zgardi (Fransiyadagi fiziokratizm, Angliyadagi Smit), 
chunki bu davrda burjuaziya davlat homiyligiga unchalik muhtoj emas edi, hatto u 
davlatning imkoni boricha iqtisodiyotga aralashuviga qarshi bo'lgan.  
M.Blaus fikricha, merkantilistlar ilmiy dunyoqarashining etakchi tamoyillari 
quyidagilar: 1)oltin va boshqa qimmatbaho metallar boylikning asosi sifatida 
qaraladi; 2)mamlakatga oltin va kumushlarning oqib kelishini ta'minlash maqsadida 
tashqi savdoni tartibga solish; 3)arzon xomashyoni import qilish yo'li bilan sanoatni 
qo'llab-quvvatlash; 4)import qilinadigan tayyor sanoat tovarlariga proteksionistik 
(yuqori) tariflar; 5)eksportni, ayniqsa tayyor mahsulot eksportini rag'batlantirish; 
6)ish haqining past darajasini ushlab turish uchun aholi sonining o'sishi. Shak-
shubhasiz, milliy farovonlikning asosiy sharti sifatida aktiv savdo balansi 
hisoblangan va bu merkantilizm g'oyasining yuragi edi. 
Xaqiqatdan ham har qanday tadbirkorlik puldan boshlanadi va pul kapitalga aylanadi, chunki unga ishchilar yollanadi, qayta ishlash yoki sotish uchun tovarlar sotib olinadi. Uni amalga oshirish nihoyatda primitiv (sodda) yo'llar bilan amalga oshiriladi, bu ishlar odatda davlatning iqtisodiyotga faol aralashuvi bilan, ma'muriy yo'llar bilan bajarilgan. Bu jarayonda esa davlatning iqtisodiyotga aralashuvi ancha cheklangan bo'lib, rivojlangan merkantilizm tarafdorlari davlat aralashuvini tabiiy huquq tamoyillariga mos bo'lishini istaydilar. Qadimgi Sharqda paydo bo'lgan tabiiy huquq falsafasi antik dunyoda (Arastu va boshqa olimlar tomonidan) rivojlantirildi va ayniqsa uyg'onish davrida yuksaldi. Bu huquqlar abstrakt «inson tabiati» va uning «tabiiy huquqlari»dan iborat deb qabul qilingan va ko'p hollarda O'rta asrdagi cherkov va dunyoviy (davlat) despotizmiga qarama-qarshi bo'lgan progressiv elementlardan iborat. Faylasuflar va ularning aqidalariga amal qilgan merkantilizm amaliyotchilari davlatga murojaat etib, insonlarning tabiiy huquqlarini ta'minlashni talab etganlar. Ana shu talablar orasida mulkchilik va xavfsizlik bor. Bu ta'limotning ijtimoiy ma'nosi shuki, davlat yangi jamiyat boyligi o'sishini ta'minlovchi sharoitni yaratishi va qo'llashi shart edi. Iqtisodiy ta'limotlarning tabiiy huquq bilan aloqasi keyinchalik merkantilizmdan klassik iqtisodiy maktabga ham o'tdi. Lekin bu aloqa mazmuni keyingi davrda ancha o'zgardi (Fransiyadagi fiziokratizm, Angliyadagi Smit), chunki bu davrda burjuaziya davlat homiyligiga unchalik muhtoj emas edi, hatto u davlatning imkoni boricha iqtisodiyotga aralashuviga qarshi bo'lgan. M.Blaus fikricha, merkantilistlar ilmiy dunyoqarashining etakchi tamoyillari quyidagilar: 1)oltin va boshqa qimmatbaho metallar boylikning asosi sifatida qaraladi; 2)mamlakatga oltin va kumushlarning oqib kelishini ta'minlash maqsadida tashqi savdoni tartibga solish; 3)arzon xomashyoni import qilish yo'li bilan sanoatni qo'llab-quvvatlash; 4)import qilinadigan tayyor sanoat tovarlariga proteksionistik (yuqori) tariflar; 5)eksportni, ayniqsa tayyor mahsulot eksportini rag'batlantirish; 6)ish haqining past darajasini ushlab turish uchun aholi sonining o'sishi. Shak- shubhasiz, milliy farovonlikning asosiy sharti sifatida aktiv savdo balansi hisoblangan va bu merkantilizm g'oyasining yuragi edi.
 
 
 Bir qancha olimlar fikricha, merkantilizm bozor iqtisodiyot munosabatlari 
shakllanishi davrining dastlabki iqtisodiy maktabi sifatida (avvlgi davrda bozor 
iqtisodiyoti unsurlari bo'lgan emas degan fikrdan yiroqmiz o'ziga xos nazariy-
metodologik xususiyatlarga ega. Ularning moxiyati quyidagilardan iborat:  
 Tahsil predmeti (iqtisodiy tahlil) sifatida muomala sohasi muammolarini 
o'rganish afzal deb qaraladi, bunda uni ishlab chiqarish muammolari bilan 
bolab qarab chiqish butunlay inkor etiladi;  
 Tahlil metodi (uslubi) sifatida asosan empirizm (tajriba)dan foydalaniladi, 
bunda 
iqtisodiy 
hodisalarning 
tashqi 
ko'rinishlarigina 
ta'riflanib, 
iqtisodiyotning barcha sohalarini o'z ichiga olgan ma'lum tizim asosida tahlil 
etish istisno etiladi;  
 Pulning kashf etilishi insonlarning sun'iy kashfiyot oqibati deb hisoblanadi, 
pulning o'zi esa aynan boylik deb qaraladi;  
 Pul qiymati (qimmati) kelib chiqishini oltin va kumushning «ob'ektiv (jonli) 
tabiati» dan va ularning mamlakatdagi miqdori bilan belgilanadi;  
 Mehnatga taklifning o'sishi ish haqining yuqori emas, past bo'lish zarurati 
bilan bog'lanadi;  
 Davlatning tartibga solishi tufayli iqtisodiy o'sish mamlakat pul boyligining 
ko'payish oqibati sifatida qaraladi, bunda tashqi savdo va savdo balansi 
saldosining ijobiy (aktiv) bo'lishi ta'minlanishi kerak.  
Manufakturalarning rivoji mustamlakalardan keltirilgan arzon, ko'p va sifatli 
xom ashyo hisobiga ro'y berdi, tayyor mollar esa o'sha va boshqa mamlakatlarga olib 
borilib, ancha qimmatga pullangan. Noekvivalent almashuv oqibatida metropoliya 
boyib borgan. Bu sohada Angliya yuksak yutuqlarni qo'lga kiritdi. Agar Angliya 
hududini 1 deb olsak, u o'zidan 120 marta katta bo'lgan erni koloniyaga aylantirgan 
va undan ustalik bilan foydalangan.  
Demak, merkantilizm bo'yicha boylikning asosi pul (davlatda qancha pul ko'p 
bo'lsa, u shuncha boy deb hisoblangan) va pul miqdorini davlat hokimiyati 
yordamida oshirish mumkin. Aslida merkantilizm buyuk geografik kashfiyotlardan 
oldinroq paydo bo'ldi va XVI asrning o'rtalarigacha (asosiy oltinlar yig'ib 
Bir qancha olimlar fikricha, merkantilizm bozor iqtisodiyot munosabatlari shakllanishi davrining dastlabki iqtisodiy maktabi sifatida (avvlgi davrda bozor iqtisodiyoti unsurlari bo'lgan emas degan fikrdan yiroqmiz o'ziga xos nazariy- metodologik xususiyatlarga ega. Ularning moxiyati quyidagilardan iborat:  Tahsil predmeti (iqtisodiy tahlil) sifatida muomala sohasi muammolarini o'rganish afzal deb qaraladi, bunda uni ishlab chiqarish muammolari bilan bolab qarab chiqish butunlay inkor etiladi;  Tahlil metodi (uslubi) sifatida asosan empirizm (tajriba)dan foydalaniladi, bunda iqtisodiy hodisalarning tashqi ko'rinishlarigina ta'riflanib, iqtisodiyotning barcha sohalarini o'z ichiga olgan ma'lum tizim asosida tahlil etish istisno etiladi;  Pulning kashf etilishi insonlarning sun'iy kashfiyot oqibati deb hisoblanadi, pulning o'zi esa aynan boylik deb qaraladi;  Pul qiymati (qimmati) kelib chiqishini oltin va kumushning «ob'ektiv (jonli) tabiati» dan va ularning mamlakatdagi miqdori bilan belgilanadi;  Mehnatga taklifning o'sishi ish haqining yuqori emas, past bo'lish zarurati bilan bog'lanadi;  Davlatning tartibga solishi tufayli iqtisodiy o'sish mamlakat pul boyligining ko'payish oqibati sifatida qaraladi, bunda tashqi savdo va savdo balansi saldosining ijobiy (aktiv) bo'lishi ta'minlanishi kerak. Manufakturalarning rivoji mustamlakalardan keltirilgan arzon, ko'p va sifatli xom ashyo hisobiga ro'y berdi, tayyor mollar esa o'sha va boshqa mamlakatlarga olib borilib, ancha qimmatga pullangan. Noekvivalent almashuv oqibatida metropoliya boyib borgan. Bu sohada Angliya yuksak yutuqlarni qo'lga kiritdi. Agar Angliya hududini 1 deb olsak, u o'zidan 120 marta katta bo'lgan erni koloniyaga aylantirgan va undan ustalik bilan foydalangan. Demak, merkantilizm bo'yicha boylikning asosi pul (davlatda qancha pul ko'p bo'lsa, u shuncha boy deb hisoblangan) va pul miqdorini davlat hokimiyati yordamida oshirish mumkin. Aslida merkantilizm buyuk geografik kashfiyotlardan oldinroq paydo bo'ldi va XVI asrning o'rtalarigacha (asosiy oltinlar yig'ib
 
 
olinguncha) yashadi. Ilk merkantilizm davrida chaqalar ataylab ishdan chiqarilgan, 
chunki bu pullar bilan faqat ichki savdo oborotini olib borish mumkin (tashqi 
savdoda esa mumkin emas), maqsad - pulni mamlakatda saqlab qolish.  
Bu siyosatning muhim namoyandalari Angliyada U.Stafford, Italiyada 
G.Skaruffi va boshqalardir. Masalan, florensiyalik (Italiya) bankir B.Divanzetti 
(1529-1606) pul (chaqa)ni iqtisodiy organizmning qoniga o'xshatadi, demak, agar 
chaqa (pul) bo'lmasa (qon kabi), organizm o'ladi. Kapitalizmning o'sishi, savdoning 
rivoji tufayli bu siyosat o'zini oqlamadi (XVII asrdan boshlab XVIII asrgacha), pul 
balansi siyosati savdo balansi siyosati bilan almashdi. Bunda davlatdan pul olib 
chiqishga ruxsat berildi. Albatta oltin va kumush pullarning ahamiyati yo'qolmagan, 
ammo endi imkon boricha chetga ko'proq mahsulot sotib, aksincha chetdan kamroq 
keltirish siyosati olib borildi, ya'ni faol va ijobiy savdoga amal qilindi. Buni 
proteksionizm siyosati deyiladi (erkin savdoga qarama-qarshi). Bu siyosatni ayniqsa 
Angliya keng qo'llagan.  
Rivojlangan merkantilizm yoki savdo balansi nazariyasi XVI asrning ikkinchi 
yarmida paydo bo'ldi va XVII asrning o'rtalarida asosan Angliyada avj oldi. Uning 
asosiy mafkurachisi Tomas Mann (1571-1641) edi. Uning fikricha, pul tashqi savdo 
oborotida boshlang'ich maskantni tashkil etadi, ya'ni P-T-P. T.Mannning fikricha 
har bir savdo kapitalisti o'z pulini ma'lum foyda olish uchun oborotga qo'yadi. 
Shunday yo'l bilan, ya'ni savdo yo'li bilan boyish kerak. Tovar chiqarish miqdori 
(eksport), uni kiritish (import) dan ortiq bo'lishi zarur. Ishlab chiqarishni 
rivojlantirish savdoni kengaytirish vositasi sifatida qaraladi. Tovar, pul, foyda va 
kapital orasidagi aloqadorlikning sababini topishga harakat qilingan. U Makedoniya 
podshosi Filipp Makedonskiyning «Kuch natija bermagan joyda pulni ishga solish 
kerak», degan iborasini yaxshi ko'rgan.  
Savdo balansini oshirish uchun ishlab chiqarish harajatlarini kamaytirishga 
e'tibor berildi, bunda birinchi navbatda yollanma ishchilarning ish haqini cheklash 
va umuman, xalqning turmush darajasini pasaytirish kerak, deb topildi. Ish haqini 
cheklash zarurligi g'oyaviy asosda hal etildi. T.Manni yozishicha, «mo'l-ko'lchilik 
va kuch xalqni qanchalik buzsa, ehtiyojsiz qilib qo'ysa, qashshoqlik va muhtojlik uni 
olinguncha) yashadi. Ilk merkantilizm davrida chaqalar ataylab ishdan chiqarilgan, chunki bu pullar bilan faqat ichki savdo oborotini olib borish mumkin (tashqi savdoda esa mumkin emas), maqsad - pulni mamlakatda saqlab qolish. Bu siyosatning muhim namoyandalari Angliyada U.Stafford, Italiyada G.Skaruffi va boshqalardir. Masalan, florensiyalik (Italiya) bankir B.Divanzetti (1529-1606) pul (chaqa)ni iqtisodiy organizmning qoniga o'xshatadi, demak, agar chaqa (pul) bo'lmasa (qon kabi), organizm o'ladi. Kapitalizmning o'sishi, savdoning rivoji tufayli bu siyosat o'zini oqlamadi (XVII asrdan boshlab XVIII asrgacha), pul balansi siyosati savdo balansi siyosati bilan almashdi. Bunda davlatdan pul olib chiqishga ruxsat berildi. Albatta oltin va kumush pullarning ahamiyati yo'qolmagan, ammo endi imkon boricha chetga ko'proq mahsulot sotib, aksincha chetdan kamroq keltirish siyosati olib borildi, ya'ni faol va ijobiy savdoga amal qilindi. Buni proteksionizm siyosati deyiladi (erkin savdoga qarama-qarshi). Bu siyosatni ayniqsa Angliya keng qo'llagan. Rivojlangan merkantilizm yoki savdo balansi nazariyasi XVI asrning ikkinchi yarmida paydo bo'ldi va XVII asrning o'rtalarida asosan Angliyada avj oldi. Uning asosiy mafkurachisi Tomas Mann (1571-1641) edi. Uning fikricha, pul tashqi savdo oborotida boshlang'ich maskantni tashkil etadi, ya'ni P-T-P. T.Mannning fikricha har bir savdo kapitalisti o'z pulini ma'lum foyda olish uchun oborotga qo'yadi. Shunday yo'l bilan, ya'ni savdo yo'li bilan boyish kerak. Tovar chiqarish miqdori (eksport), uni kiritish (import) dan ortiq bo'lishi zarur. Ishlab chiqarishni rivojlantirish savdoni kengaytirish vositasi sifatida qaraladi. Tovar, pul, foyda va kapital orasidagi aloqadorlikning sababini topishga harakat qilingan. U Makedoniya podshosi Filipp Makedonskiyning «Kuch natija bermagan joyda pulni ishga solish kerak», degan iborasini yaxshi ko'rgan. Savdo balansini oshirish uchun ishlab chiqarish harajatlarini kamaytirishga e'tibor berildi, bunda birinchi navbatda yollanma ishchilarning ish haqini cheklash va umuman, xalqning turmush darajasini pasaytirish kerak, deb topildi. Ish haqini cheklash zarurligi g'oyaviy asosda hal etildi. T.Manni yozishicha, «mo'l-ko'lchilik va kuch xalqni qanchalik buzsa, ehtiyojsiz qilib qo'ysa, qashshoqlik va muhtojlik uni
 
 
shunchalik aqlli va mehnatsevar qiladi» emish. Bu albatta, savdo kapitali xodimlari 
har qanday yo'l bilan imkoni boricha ko'proq boyishi uchun yo'l ochib berish, 
demakdir. XV-XVII asrlarda merkantilizm g'oyalari (pul to'plash siyosati, 
proteksionizm, xo'jalik faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish va boshqalar) 
Evropaning deyarli barcha mamlakatlarida, Portugaliyadan to Maskoviyagacha 
yoyildi. Fransiyada bu g'oya XVIII asrning ikkinchi yarmida moliya ministri Kolber 
tomonidan rivojlantirildi. Fransiyada sudxo'rlikning rivojlanishi shu siyosat bilan 
chambarchas bog'liq, uning ta'siri asrlar davomida saqlanib qoldi va milliy xususiyat 
kasb etdi (P-P). Italiya iqtisodchilari ham (A.Serra) bu ta'limotni keng tadqiq etdilar. 
Agar inglizlarda bu ta'limot ko'proq «savdo» bilan bog'liq bo'lsa, italiyaliklarda u 
ko'proq «pul», «chaqa» shaklida namoyon bo'lgan. Germaniyada merkantilizm 
komeralistika shaklida bo'lib, XIX asr boshlarigacha rasmiy iqtisodiy doktrina edi. 
 Ammo, merkantilizmning iqtisodiy g'oyalari va uning nazariy asosi Angliyada 
ishlab chiqildi. O'z davri uchun bu ta'limot ancha ijobiy voqea bo'ldi. 
 Merkantilizmning nazariy va siyosiy siyosat sifatida milliy xarakterda ekanligi 
o'zining asosiga ega edi. Kapitalizmning tez rivoji faqat millik ramkalarda mumkin 
edi va ko'p hollarda davlat hokimiyatiga bog'liq bo'lgan, chunki davlat kapital 
jamg'arilishiga yordam bergan va shu bilan xo'jalik o'sishini ta'minlagan. 
Merkantilistlarning qarashlari shu davrdagi iqtisodiy rivojning haqiqiy qonuniyat va 
talablarini izxor etgan. Nima uchun «boylik», ya'ni iste'mol qilinayotgan va 
jamlanayotgan boyliklar (ya'ni iste'mol qiymatlari) bir mamlakatda boshqasinikidan 
tezroq o'sadi? 
 Korxona va ayniqsa davlat miqyosida boylik tezroq ko'payishi uchun nima qilish 
mumkin va zarur? degan savol tug'iladi. Merkantilistlar shu savolga javob berishga 
urindilar.  
Davr taqozosi tufayli sanoat hali feodalistik, aniqrog'i kapitalizmgacha bo'lgan 
shaklda edi va sanoat kapitali hali etakchi emas edi, asosiy kapital savdoda to'plandi. 
Shu davrda Ost-Indiya, Afrika va boshqa koloniyalarning asosiy maqsadlari savdo 
bilan bog'liq edi. «Milliy boylikka» asosan va ko'proq savdo kapitali sifatida 
qaralgan va asosiy iqtisodiy kategoriya - almashuv qiymatiga katta e'tibor berilgan. 
shunchalik aqlli va mehnatsevar qiladi» emish. Bu albatta, savdo kapitali xodimlari har qanday yo'l bilan imkoni boricha ko'proq boyishi uchun yo'l ochib berish, demakdir. XV-XVII asrlarda merkantilizm g'oyalari (pul to'plash siyosati, proteksionizm, xo'jalik faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish va boshqalar) Evropaning deyarli barcha mamlakatlarida, Portugaliyadan to Maskoviyagacha yoyildi. Fransiyada bu g'oya XVIII asrning ikkinchi yarmida moliya ministri Kolber tomonidan rivojlantirildi. Fransiyada sudxo'rlikning rivojlanishi shu siyosat bilan chambarchas bog'liq, uning ta'siri asrlar davomida saqlanib qoldi va milliy xususiyat kasb etdi (P-P). Italiya iqtisodchilari ham (A.Serra) bu ta'limotni keng tadqiq etdilar. Agar inglizlarda bu ta'limot ko'proq «savdo» bilan bog'liq bo'lsa, italiyaliklarda u ko'proq «pul», «chaqa» shaklida namoyon bo'lgan. Germaniyada merkantilizm komeralistika shaklida bo'lib, XIX asr boshlarigacha rasmiy iqtisodiy doktrina edi. Ammo, merkantilizmning iqtisodiy g'oyalari va uning nazariy asosi Angliyada ishlab chiqildi. O'z davri uchun bu ta'limot ancha ijobiy voqea bo'ldi. Merkantilizmning nazariy va siyosiy siyosat sifatida milliy xarakterda ekanligi o'zining asosiga ega edi. Kapitalizmning tez rivoji faqat millik ramkalarda mumkin edi va ko'p hollarda davlat hokimiyatiga bog'liq bo'lgan, chunki davlat kapital jamg'arilishiga yordam bergan va shu bilan xo'jalik o'sishini ta'minlagan. Merkantilistlarning qarashlari shu davrdagi iqtisodiy rivojning haqiqiy qonuniyat va talablarini izxor etgan. Nima uchun «boylik», ya'ni iste'mol qilinayotgan va jamlanayotgan boyliklar (ya'ni iste'mol qiymatlari) bir mamlakatda boshqasinikidan tezroq o'sadi? Korxona va ayniqsa davlat miqyosida boylik tezroq ko'payishi uchun nima qilish mumkin va zarur? degan savol tug'iladi. Merkantilistlar shu savolga javob berishga urindilar. Davr taqozosi tufayli sanoat hali feodalistik, aniqrog'i kapitalizmgacha bo'lgan shaklda edi va sanoat kapitali hali etakchi emas edi, asosiy kapital savdoda to'plandi. Shu davrda Ost-Indiya, Afrika va boshqa koloniyalarning asosiy maqsadlari savdo bilan bog'liq edi. «Milliy boylikka» asosan va ko'proq savdo kapitali sifatida qaralgan va asosiy iqtisodiy kategoriya - almashuv qiymatiga katta e'tibor berilgan.
 
 
 Arastu, Ibn Xaldun va boshqa olimlarga tegishli bo'lgan ekvivalent (teng) almashuv 
tamoyili merkantilistlarga yot edi. Aksincha ularning fikricha almashuv tabiatan 
tengsiz noekvivalentdir. Bu g'oyaning kelib chiqishi tarixan bo'lib, ular almashuv 
deganda birinchi navbatda tashqi savdo almashuvini tushunishgan, ayniqsa rivojda 
ortda qolgan xalqlar va mustamlakalardagi almashuv oldindan teng bo'lmagan.  
Shuni alohida ta'kidlash kerakki, boshqa yo'nalish (Arastu), o'rta asrdagi 
tadqiqotchilardan farqli ravishda merkantilistlar qiymatning mehnat nazariyasini 
rivojlantirmadilar. Ularning fikricha, kapitalning o'sishi va jamg'arilishi almashuv 
tufayli, ayniqsa tashqi savdo tufayli ro'y beradi, lekin ular ko'p masalalarni to'g'ri hal 
etishga intilganlar. 
 Merkantilizm bu davrda xalq manfaatlaridan yiroq siyosatni olib 
borayotganligi ochiqdan-ochiq ma'lum bo'lib qoldi.  
Ba'zi bir ingliz mualliflari, masalan J.Chayld, U.Teml boshqacha yo'l, ya'ni ssuda 
kapitali miqdori (foiz)ni kamaytirishni taklif etgan. Merkantilistlarning g'oyalari 
burjua siyosiy iqtisodining avvalgi davr qarashlarini aks ettiradi, chunki ular asosiy 
e'tiborni muomala sohasiga qaratgan edilar (boylik asosan ishlab chiqarish sohasida 
yuzaga keladi, buni keyinroq ko'ramiz). Merkantilizm turli davlatlarda asosiy 
sohalarda bir xil namoyon bo'lsa ham o'ziga xos milliy xususiyatlarga ham ega.  
Kapitalistik ishlab chiqarishga imkoni boricha ko'proq aholini jalb etish muhim deb 
hisoblangan, chunki real ish haqi past bo'lgan sharoitda foyda kelishi oshadi va 
kapital jamg'arilishi tezlashadi.  
Pul tizimini tartibga solish, bu borada davlatning rolini oshirish qo'llangan. 
Ayrim mutaxassislar, T.Mann chetga nodir metallar chiqarishga ruxsat berish 
tarafdori edi. Uning fikricha, dehqon hosil olish uchun erga don sepishi kerak 
bo'lgani kabi, savdogar ham chetga pul olib chiqishi va unga chet el tovarlarini sotib 
olishi, uni ko'plab olib kelib, yana qaytadan sotishi va yangi qo'shimcha pul ishlab, 
millatga foyda keltirishi kerak. Mamlakat quyidagi xalqaro almashuv yo'llari bilan 
foyda olishi mumkin: tovarlar, xizmatlar, nodir metallar eksporti yoki investisiya 
shaklida kapital importi (chet eldagi kapital foydasi shaklida ham bo'lishi mumkin). 
Davlat sarflari quyidagicha: tovarlar importi, yashirin import, nodir metallar importi 
Arastu, Ibn Xaldun va boshqa olimlarga tegishli bo'lgan ekvivalent (teng) almashuv tamoyili merkantilistlarga yot edi. Aksincha ularning fikricha almashuv tabiatan tengsiz noekvivalentdir. Bu g'oyaning kelib chiqishi tarixan bo'lib, ular almashuv deganda birinchi navbatda tashqi savdo almashuvini tushunishgan, ayniqsa rivojda ortda qolgan xalqlar va mustamlakalardagi almashuv oldindan teng bo'lmagan. Shuni alohida ta'kidlash kerakki, boshqa yo'nalish (Arastu), o'rta asrdagi tadqiqotchilardan farqli ravishda merkantilistlar qiymatning mehnat nazariyasini rivojlantirmadilar. Ularning fikricha, kapitalning o'sishi va jamg'arilishi almashuv tufayli, ayniqsa tashqi savdo tufayli ro'y beradi, lekin ular ko'p masalalarni to'g'ri hal etishga intilganlar. Merkantilizm bu davrda xalq manfaatlaridan yiroq siyosatni olib borayotganligi ochiqdan-ochiq ma'lum bo'lib qoldi. Ba'zi bir ingliz mualliflari, masalan J.Chayld, U.Teml boshqacha yo'l, ya'ni ssuda kapitali miqdori (foiz)ni kamaytirishni taklif etgan. Merkantilistlarning g'oyalari burjua siyosiy iqtisodining avvalgi davr qarashlarini aks ettiradi, chunki ular asosiy e'tiborni muomala sohasiga qaratgan edilar (boylik asosan ishlab chiqarish sohasida yuzaga keladi, buni keyinroq ko'ramiz). Merkantilizm turli davlatlarda asosiy sohalarda bir xil namoyon bo'lsa ham o'ziga xos milliy xususiyatlarga ham ega. Kapitalistik ishlab chiqarishga imkoni boricha ko'proq aholini jalb etish muhim deb hisoblangan, chunki real ish haqi past bo'lgan sharoitda foyda kelishi oshadi va kapital jamg'arilishi tezlashadi. Pul tizimini tartibga solish, bu borada davlatning rolini oshirish qo'llangan. Ayrim mutaxassislar, T.Mann chetga nodir metallar chiqarishga ruxsat berish tarafdori edi. Uning fikricha, dehqon hosil olish uchun erga don sepishi kerak bo'lgani kabi, savdogar ham chetga pul olib chiqishi va unga chet el tovarlarini sotib olishi, uni ko'plab olib kelib, yana qaytadan sotishi va yangi qo'shimcha pul ishlab, millatga foyda keltirishi kerak. Mamlakat quyidagi xalqaro almashuv yo'llari bilan foyda olishi mumkin: tovarlar, xizmatlar, nodir metallar eksporti yoki investisiya shaklida kapital importi (chet eldagi kapital foydasi shaklida ham bo'lishi mumkin). Davlat sarflari quyidagicha: tovarlar importi, yashirin import, nodir metallar importi
 
 
va chet el aktivlar shaklidagi kapital eksporti. Odatda bu ikki holat teng bo'ladi. 
Ammo merkantilistlar shu yo'l bilan foyda olish mumkinligiga ishonganlar, bu xato 
fikrdir (quyida ko'riladi).  
Merkantilizm ta'limot sifatida ham, iqtisodiy siyosatdagi yo'nalish sifatida ham 
turlicha edi: eskirayotgan feodal munosabatlarga qarama-qarshi va yangi 
burjuaziyani qo'llash orqali o'z davri uchun progressiv bo'lgan ilk kapitalizmning 
shakllanishiga yaxshi imkoniyat yaratdi. Ammo Fransiyada Lyudovik XIV («Davlat 
bu men» degan) va Kolber tomonidan manufakturalarni ko'paytirish usuli milliy 
sanoatni rivojlantirish uchun emas, absolyutizmni mustahkamlash, qirol 
xonadonining sarf-harajatlarini qoplashga qaratildi. Germaniyadagi kameralistlar 
ham mavjud hokimiyatni qo'llash, aholini esa ularga so'zsiz bo'ysundirishga harakat 
qildilar.  
Merkantilizm bilan birga siyosiy iqtisod tushunchasi ham kirib keldi. Bu 
tushuncha fransiyalik Antuan Monkreten Ser de Vattevil tomonidan kiritildi 
(1565-1621). U 1615 yilda «Siyosiy iqtisod traktati» kitobini yozdi. Bundagi 
asosiy g'oya - «ko'p sotishu, kam sotib olish». Olim o'z g'oyalari bo'yicha faol 
merkantilist edi.  
«Siyosiy iqtisod» tushunchasi va shu nomli fan XX asrning 90-yillarigacha yashab 
keldi, ayniqsa sobiq sosialistik deb atalgan mamlakatlarda bu nom mashhur edi, 
chunki davlatning iqtisodiyotga faol aralashuvini qonuniyat darajasiga ko'targan edi. 
G’arbda XIX asr oxirida (A.Marshall) bu ibora «ekonomiks» shaklida qo'llanila 
boshlangan (bu haqida quyida gap boradi).  
Angliyada qishloq xo'jaligi va sanoatda kapitalistik o'zgarishlar erta amalga 
oshgan va bunga merkantilizm ham yordam bergan bo'lsa, Fransiyada ahvol 
o'zgacha edi. Fransiyada yangi merkantilizm siyosati (Lyudovik XIV) hukumat 
a'zosi (moliya nazoratchisi va dengiz ishlari vaziri) Jan Batist Kolber (1619-1683) 
tomonidan keng olib borildi (bu siyosat kolbertizm deb ataladi). Bu davlatda feodal 
munosabatlar (ayniqsa mayda dehqonchilik) keng tarqalgani uchun Kolber asosiy 
e'tiborni sanoatga qaratdi va agrar sohani deyarli e'tiborga olmadi. Masalan, chetdan 
va chet el aktivlar shaklidagi kapital eksporti. Odatda bu ikki holat teng bo'ladi. Ammo merkantilistlar shu yo'l bilan foyda olish mumkinligiga ishonganlar, bu xato fikrdir (quyida ko'riladi). Merkantilizm ta'limot sifatida ham, iqtisodiy siyosatdagi yo'nalish sifatida ham turlicha edi: eskirayotgan feodal munosabatlarga qarama-qarshi va yangi burjuaziyani qo'llash orqali o'z davri uchun progressiv bo'lgan ilk kapitalizmning shakllanishiga yaxshi imkoniyat yaratdi. Ammo Fransiyada Lyudovik XIV («Davlat bu men» degan) va Kolber tomonidan manufakturalarni ko'paytirish usuli milliy sanoatni rivojlantirish uchun emas, absolyutizmni mustahkamlash, qirol xonadonining sarf-harajatlarini qoplashga qaratildi. Germaniyadagi kameralistlar ham mavjud hokimiyatni qo'llash, aholini esa ularga so'zsiz bo'ysundirishga harakat qildilar. Merkantilizm bilan birga siyosiy iqtisod tushunchasi ham kirib keldi. Bu tushuncha fransiyalik Antuan Monkreten Ser de Vattevil tomonidan kiritildi (1565-1621). U 1615 yilda «Siyosiy iqtisod traktati» kitobini yozdi. Bundagi asosiy g'oya - «ko'p sotishu, kam sotib olish». Olim o'z g'oyalari bo'yicha faol merkantilist edi. «Siyosiy iqtisod» tushunchasi va shu nomli fan XX asrning 90-yillarigacha yashab keldi, ayniqsa sobiq sosialistik deb atalgan mamlakatlarda bu nom mashhur edi, chunki davlatning iqtisodiyotga faol aralashuvini qonuniyat darajasiga ko'targan edi. G’arbda XIX asr oxirida (A.Marshall) bu ibora «ekonomiks» shaklida qo'llanila boshlangan (bu haqida quyida gap boradi). Angliyada qishloq xo'jaligi va sanoatda kapitalistik o'zgarishlar erta amalga oshgan va bunga merkantilizm ham yordam bergan bo'lsa, Fransiyada ahvol o'zgacha edi. Fransiyada yangi merkantilizm siyosati (Lyudovik XIV) hukumat a'zosi (moliya nazoratchisi va dengiz ishlari vaziri) Jan Batist Kolber (1619-1683) tomonidan keng olib borildi (bu siyosat kolbertizm deb ataladi). Bu davlatda feodal munosabatlar (ayniqsa mayda dehqonchilik) keng tarqalgani uchun Kolber asosiy e'tiborni sanoatga qaratdi va agrar sohani deyarli e'tiborga olmadi. Masalan, chetdan
 
 
qishloq xo'jaligi mahsulotlari keltirish qo'llangan, chiqarish esa cheklangan, don 
narxi davlat tomonidan past ushlab turilgan.  
Bu siyosat va sanoat birinchi o'ringa qo'yiladi va ayniqsa qishloq xo'jaligining 
pasayishiga olib keldi, bu esa noroziliklarga sabbab bo'ldi. Shunday haqiqatga yaqin 
rivoyat borki, unga ko'ra ishbilarmonlar Kolberga shikoyat qilishgan, shunda u 
«nima istaysizlar» deb so'raganda fransuzcha «laisser faier» (qilishga ruxsat bering, 
ya'ni o'z-o'zidan davom etaversin) degan ekanlar. 
 Bu ibora hozirgi davrda ham sof erkin iqtisodiyot prinsiplarini, birinchi 
navbatda, davlatning iqtisodiyotga aralashmasligini talab etadi (liberalizasiya, lesse-
ferr).  
Merkantilizmning yana bir shakli kameralistika (lotinchada-xazina) bo'lib, ayniqsa, 
Germaniyada keng tarqalgan. Bu g'oya tarafdorlari yirik feodallar xo'jaliklarini 
boshqarish masalasini yuqori qo'yadilar va buni idora doirasida hal qiladilar. 
 Demak, yangi ta'limot bo'yicha iqtisodiyotda davlat roli birinchi o'ringa 
qo'yiladi. Amalda esa turli-tuman farmon, farmoyish, qonunlar yuzaga erkin 
raqobatga yo'l berilmas edi. Hunarmandchilik bo'yicha sex tizimi, feodallarning 
imtiyozlarini himoya qiluvchi qoidalar saqlab qolindi (tenglik yo'q). Bu tizim 
Fransiyada XVIII asr oxirigacha, Angliyada XIX asr boshlarigacha saqlab kelindi. 
Merkantilizm bozor iqtisodiyotining birinchi ta'limoti edi. Bu ta'limot barcha 
mamlakatlarda tarixan progressiv xarakterga ega. Merkantilistlar birinchi marta 
boylik sifatida iste'mol qiymatini emas, balki almashuv qiymatini qabul qildilar. 
Ular qiymatni va demak boylikni pul bilan tenglashtirib, oddiy til bilan aytganda 
qo'pol, sodda shaklda bozor-kapitalistik iqtisodiyotning siri, uning almashuv 
qiymatiga to'la tobe' ekanligini ochib qo'ydilar.  
Xullas, merkantilistlar qiymatning mehnat nazariyasidan ancha uzoqda edilar. 
Merkantilizm (proteksionizm) siyosati kapitalning dastlabki jamg'arilishini va 
demak, feodalizmdan kapitalizmga o'tishni tezlashtirdi.  
 
3. Merkantilizm iqtisodiy ta'limotining tarixiy taqdiri 
 
qishloq xo'jaligi mahsulotlari keltirish qo'llangan, chiqarish esa cheklangan, don narxi davlat tomonidan past ushlab turilgan. Bu siyosat va sanoat birinchi o'ringa qo'yiladi va ayniqsa qishloq xo'jaligining pasayishiga olib keldi, bu esa noroziliklarga sabbab bo'ldi. Shunday haqiqatga yaqin rivoyat borki, unga ko'ra ishbilarmonlar Kolberga shikoyat qilishgan, shunda u «nima istaysizlar» deb so'raganda fransuzcha «laisser faier» (qilishga ruxsat bering, ya'ni o'z-o'zidan davom etaversin) degan ekanlar. Bu ibora hozirgi davrda ham sof erkin iqtisodiyot prinsiplarini, birinchi navbatda, davlatning iqtisodiyotga aralashmasligini talab etadi (liberalizasiya, lesse- ferr). Merkantilizmning yana bir shakli kameralistika (lotinchada-xazina) bo'lib, ayniqsa, Germaniyada keng tarqalgan. Bu g'oya tarafdorlari yirik feodallar xo'jaliklarini boshqarish masalasini yuqori qo'yadilar va buni idora doirasida hal qiladilar. Demak, yangi ta'limot bo'yicha iqtisodiyotda davlat roli birinchi o'ringa qo'yiladi. Amalda esa turli-tuman farmon, farmoyish, qonunlar yuzaga erkin raqobatga yo'l berilmas edi. Hunarmandchilik bo'yicha sex tizimi, feodallarning imtiyozlarini himoya qiluvchi qoidalar saqlab qolindi (tenglik yo'q). Bu tizim Fransiyada XVIII asr oxirigacha, Angliyada XIX asr boshlarigacha saqlab kelindi. Merkantilizm bozor iqtisodiyotining birinchi ta'limoti edi. Bu ta'limot barcha mamlakatlarda tarixan progressiv xarakterga ega. Merkantilistlar birinchi marta boylik sifatida iste'mol qiymatini emas, balki almashuv qiymatini qabul qildilar. Ular qiymatni va demak boylikni pul bilan tenglashtirib, oddiy til bilan aytganda qo'pol, sodda shaklda bozor-kapitalistik iqtisodiyotning siri, uning almashuv qiymatiga to'la tobe' ekanligini ochib qo'ydilar. Xullas, merkantilistlar qiymatning mehnat nazariyasidan ancha uzoqda edilar. Merkantilizm (proteksionizm) siyosati kapitalning dastlabki jamg'arilishini va demak, feodalizmdan kapitalizmga o'tishni tezlashtirdi. 3. Merkantilizm iqtisodiy ta'limotining tarixiy taqdiri
 
 
XVIII asrning oxirida merkantilizm iqtisodiy ta'limot yo'nalishi sifatida tarix 
sahnasidan tushdi. Sanoat inqilobi (to'ntarishi) sharoitida bu ta'limot va unga 
asoslangan siyosat hayot talabiga javob bermay qo'ydi. Xo'sh, bu ta'limot nega tarix 
sinovidan o'ta olmadi, uning «bo'sh joylari» nimalardan iborat?  
Bu ta'limotning xatolarini klassik maktab vakillari, hatto ayrim merkantilistlar 
ham tan olgan. A.Smitning fikricha, bu «bizning savdogar va sanoatchilar 
tomonidan sotqin parlamentga o'tkazilgan proteksionistik anglashilmovchilikning 
qorishmasidan iborat va boylik bu pulga egalik bilan bog'liq eng oddiy tushunchadan 
iborat. Agar o'z boyligini oshiraman desa, har bir individ kabi davlat ham 
olayotganidan kam sarflashi kerak. Iste'mol etilganidan tashqari qaysi moddiy 
shaklda bo'ladi? Oddiyroq aytganda, daromad va buromadning farqi nimada 
ifodalanadi? Merkantilistlar uni mustahkam pul yoki oltin, zeb-ziynatlardan iborat 
deb bilganlar. Pul va kapital o'rtasida tenglik qo'yilishi xato edi. Shuningdek, savdo 
balansining aktiv saldosi bilan yillik foydaning iste'moldan ortiqchasi ham 
tenglashtirilgan. A.Smit va uning izdoshlari bu ta'limotning xatolarini shunday 
izohlaydilar.  
O'sha davrdagi (va hozirgi) olimlarning fikricha, mamlakat boyligi oltin va 
kumush zahiralaridangina iborat bo'lmay, yer, qurilish va boshqa ko'plab iste'mol 
mollaridan iboratdir. Masalan, V.Petti Angliyaning XVIII asr oxiridagi pul 
miqdoriga baho berib, bu pullar barcha mulkning 3 foizidan kamroq ekanligini 
isbotlab berdi.  
Aktiv savdo balansi faqat vaqtincha samara beradi. 1630 yilda T.Manni o'zi ham 
mamlakatga qimmatbaho metallarning oqib kelishi ichki baholar ko'tarilishiga olib 
kelishini va «qimmatroq sotish, arzonroq olish» doktrinasi mamlakatning o'ziga 
qarshi ekanligini tushundi. 
 Taniqli ingliz iqtisodchi R.Kantilon (1680-1734) va D.Yum (1711-1776)lar 
ham merkantilistlar g'oyasining noto'g'ri ekanligini isbotlab berdilar. Sof avtomatik 
mexanizmlar savdo qilayotgan davlatlar o'rtasidagi «pul metallarining tabiiy 
taqsimlanishi»ga va ichki baholar darajasining shunday o'rnatilishiga olib keladiki, 
har bir mamlakat eksporti uning importiga teng bo'ladi. Alohida mamlakatda har bir 
XVIII asrning oxirida merkantilizm iqtisodiy ta'limot yo'nalishi sifatida tarix sahnasidan tushdi. Sanoat inqilobi (to'ntarishi) sharoitida bu ta'limot va unga asoslangan siyosat hayot talabiga javob bermay qo'ydi. Xo'sh, bu ta'limot nega tarix sinovidan o'ta olmadi, uning «bo'sh joylari» nimalardan iborat? Bu ta'limotning xatolarini klassik maktab vakillari, hatto ayrim merkantilistlar ham tan olgan. A.Smitning fikricha, bu «bizning savdogar va sanoatchilar tomonidan sotqin parlamentga o'tkazilgan proteksionistik anglashilmovchilikning qorishmasidan iborat va boylik bu pulga egalik bilan bog'liq eng oddiy tushunchadan iborat. Agar o'z boyligini oshiraman desa, har bir individ kabi davlat ham olayotganidan kam sarflashi kerak. Iste'mol etilganidan tashqari qaysi moddiy shaklda bo'ladi? Oddiyroq aytganda, daromad va buromadning farqi nimada ifodalanadi? Merkantilistlar uni mustahkam pul yoki oltin, zeb-ziynatlardan iborat deb bilganlar. Pul va kapital o'rtasida tenglik qo'yilishi xato edi. Shuningdek, savdo balansining aktiv saldosi bilan yillik foydaning iste'moldan ortiqchasi ham tenglashtirilgan. A.Smit va uning izdoshlari bu ta'limotning xatolarini shunday izohlaydilar. O'sha davrdagi (va hozirgi) olimlarning fikricha, mamlakat boyligi oltin va kumush zahiralaridangina iborat bo'lmay, yer, qurilish va boshqa ko'plab iste'mol mollaridan iboratdir. Masalan, V.Petti Angliyaning XVIII asr oxiridagi pul miqdoriga baho berib, bu pullar barcha mulkning 3 foizidan kamroq ekanligini isbotlab berdi. Aktiv savdo balansi faqat vaqtincha samara beradi. 1630 yilda T.Manni o'zi ham mamlakatga qimmatbaho metallarning oqib kelishi ichki baholar ko'tarilishiga olib kelishini va «qimmatroq sotish, arzonroq olish» doktrinasi mamlakatning o'ziga qarshi ekanligini tushundi. Taniqli ingliz iqtisodchi R.Kantilon (1680-1734) va D.Yum (1711-1776)lar ham merkantilistlar g'oyasining noto'g'ri ekanligini isbotlab berdilar. Sof avtomatik mexanizmlar savdo qilayotgan davlatlar o'rtasidagi «pul metallarining tabiiy taqsimlanishi»ga va ichki baholar darajasining shunday o'rnatilishiga olib keladiki, har bir mamlakat eksporti uning importiga teng bo'ladi. Alohida mamlakatda har bir
 
 
qo'shimcha oltin qazib olish hajmlari boshqa mamlakatlarga nisbatan ichki baholar 
darajasini oshiradi. Importning eksportdan ortiqligi oqibatida oltinning oqib ketishi 
bilan qoplanishi kerak. Bu jarayon savdo qilayotgan barcha davlatlarda eksport va 
import o'rtasida oltinga yuqoriroq talabga mos bo'lgan yangi tenglik paydo 
bo'lguncha davom etadi. Tashqi savdo va oltin, tutash idishlardagi suv bir sathda 
bo'lishga intilgani kabi, aktiv savdo balansi ortidan quvish o'z-o'zini inkor etadi.  
1690 yil Jon Lokk baholarning muomaladagi pulning miqdoriga ma'lum 
proporsiyada o'zgarishini aniq ko'rsatib berdi. Lekin import kapital ko'proq 
qo'llaniladigan xom ashyo va yarim fabrikatlardan, eksport va mehnat intensiv 
qo'llaniladigan oxirgi mahsulotdan bo'lishi umumiy qoida sifatida qabul qilingan, 
chunki mehnatning sof eksporti mamlakat ichida aholini ish bilan bandligini 
qo'llaydi va chet el manbalaridan foydani ko'paytiradi. Merkantilistlar o'zlarining 
yuqoridagi yaxshi ma'lum g'oyalariga harbiy va strategik sohani hamda hali 
mustahkam oyoqqa turmagan sanoatni himoya qilish kerakligini ham ko'shadilar.  
Shunday qilib, klassik iqtisodiy maktab vakillari (V.Petti, P.Buagilber, A.Smit va 
boshqalar) merkantilizmni qattiq tanqid ostiga oldilar va bu hukm asrlar davomida 
saqlanib keldi. Merkantilizmning g'oyalarini amalda joriy qilish qanday oqibatlarga 
olib kelishi mumkinligi Jon Lo tarixiy tajribasi misolida ibratlidir. Shuning uchun 
bu haqda to'laroq to'xtalamiz.  
«Pul savdoni rag'batlantiradi» doktrinasini eng yuqori darajaga ko'targan 
qog'oz pul merkantilisti Jon Lo (1671-1729)ning g'oyalari va faoliyati diqqatga 
sazovordir (ba'zi manbalarda Lou). Uning «Pul va savdo tahlili» (1705y.) asaridagi 
tub g'oya baholarda foyda hissasini oshirishga va «pulning ko'payishi hozirgi o'ziga 
to'q odamlarni tadbirkorlikka jalb etadi» degan fikr asosiga qo'yiladi. Uning hayoti 
to'g'risida «Inflyasiya otasi», «Kredit sehrgari», «Bankir Loning g'aroyib hayoti» 
kabi turli kitoblar chop etildi.  
Xo'sh, nega bu insonning hayoti va ayniqsa faoliyati barchani qiziqtirib qoldi?  
Jon Lo Shotlandiyaning Edinburg shahrida zargar oilasida tug'ildi, uning otasi 
pullarni foiz hisobiga qarzga berar edi. Lo qisqa vaqt ichida boyib ketdi, Londonga 
jo'nadi. U 1694 yil duelda odam o'ldirdi, sud bu duelni noqonuniy deb topdi va uning 
qo'shimcha oltin qazib olish hajmlari boshqa mamlakatlarga nisbatan ichki baholar darajasini oshiradi. Importning eksportdan ortiqligi oqibatida oltinning oqib ketishi bilan qoplanishi kerak. Bu jarayon savdo qilayotgan barcha davlatlarda eksport va import o'rtasida oltinga yuqoriroq talabga mos bo'lgan yangi tenglik paydo bo'lguncha davom etadi. Tashqi savdo va oltin, tutash idishlardagi suv bir sathda bo'lishga intilgani kabi, aktiv savdo balansi ortidan quvish o'z-o'zini inkor etadi. 1690 yil Jon Lokk baholarning muomaladagi pulning miqdoriga ma'lum proporsiyada o'zgarishini aniq ko'rsatib berdi. Lekin import kapital ko'proq qo'llaniladigan xom ashyo va yarim fabrikatlardan, eksport va mehnat intensiv qo'llaniladigan oxirgi mahsulotdan bo'lishi umumiy qoida sifatida qabul qilingan, chunki mehnatning sof eksporti mamlakat ichida aholini ish bilan bandligini qo'llaydi va chet el manbalaridan foydani ko'paytiradi. Merkantilistlar o'zlarining yuqoridagi yaxshi ma'lum g'oyalariga harbiy va strategik sohani hamda hali mustahkam oyoqqa turmagan sanoatni himoya qilish kerakligini ham ko'shadilar. Shunday qilib, klassik iqtisodiy maktab vakillari (V.Petti, P.Buagilber, A.Smit va boshqalar) merkantilizmni qattiq tanqid ostiga oldilar va bu hukm asrlar davomida saqlanib keldi. Merkantilizmning g'oyalarini amalda joriy qilish qanday oqibatlarga olib kelishi mumkinligi Jon Lo tarixiy tajribasi misolida ibratlidir. Shuning uchun bu haqda to'laroq to'xtalamiz. «Pul savdoni rag'batlantiradi» doktrinasini eng yuqori darajaga ko'targan qog'oz pul merkantilisti Jon Lo (1671-1729)ning g'oyalari va faoliyati diqqatga sazovordir (ba'zi manbalarda Lou). Uning «Pul va savdo tahlili» (1705y.) asaridagi tub g'oya baholarda foyda hissasini oshirishga va «pulning ko'payishi hozirgi o'ziga to'q odamlarni tadbirkorlikka jalb etadi» degan fikr asosiga qo'yiladi. Uning hayoti to'g'risida «Inflyasiya otasi», «Kredit sehrgari», «Bankir Loning g'aroyib hayoti» kabi turli kitoblar chop etildi. Xo'sh, nega bu insonning hayoti va ayniqsa faoliyati barchani qiziqtirib qoldi? Jon Lo Shotlandiyaning Edinburg shahrida zargar oilasida tug'ildi, uning otasi pullarni foiz hisobiga qarzga berar edi. Lo qisqa vaqt ichida boyib ketdi, Londonga jo'nadi. U 1694 yil duelda odam o'ldirdi, sud bu duelni noqonuniy deb topdi va uning
 
 
o'zini o'limga hukm etdi. Harakati tufayli qirol Vilgelm III uni avf etdi, ammo unga 
qarshi yangi sud jarayoni boshlandi. Shundan so'ng Lo qamoqdan qochib, 
Gollandiyaga boradi. Ammo Lo uch yil Londonda bo'lgan vaqtida bank ishini yaxshi 
o'rganadi, 1694 yilda birinchi bank yuzaga keldi. Uning fikricha, bu hodisani 
«Hindistonning ochilishi» bilan tenglashtirish mumkin edi. 
 O'sha davrda kredit kuchi Lo timsolida o'zining muxlisi, shoiri va 
bashoratchisiga ega bo'ldi. U Amsterdamda o'sha yillari eng yirik bo'lgan bankning 
faoliyatini chuqur o'rgandi. 1699 yilda u Parijda paydo bo'ldi, u erdan esa Italiyaga 
bordi. Yangi tipdagi bank ochish orzusi 1704 yilda uni o'z vataniga olib keladi. 
Shotlandiya og'ir iqtisodiy ahvolda, savdoda turg'unlik, shaharlarda ishsizlik, 
tadbirkorlik ruhi keskin pasaygan, ana shunday sharoitda u o'zining kitobini (1705y.) 
yaratdi. U hech qanday nazariyotchi emas edi, uning asosiy iqtisodiy qiziqishlari pul 
va kredit muomalalariga tegishli edi, xolos. Lekin u o'z loyihasidagi g'oyalari bilan 
iqtisodiyot fanida muhim rol o'ynadi.  
Sen-Simon unga baho berib, «tizim, ya'ni o'z davri odami», bo'lganligini bir necha 
bor qayd etdi. Lo o'z loyihasini keng targ'ib etdi va muhimi uni amalga oshira 
boshladi.  
Loning g'oyasi quyidagilardan iborat bo'lgan: uningcha, iqtisodiy ravnaqning 
kaliti mamlakatda pul mo'l-ko'lligidir. U pulning o'zini boylik deb hisoblamagan, 
tovarlar, korxonalar va savdo haqiqiy boylikdir (bu fikrni sof merkantilistlar fikri 
bilan solishtiring). Ammo pulning ko'pligi, uningcha erdan, ishchi kuchidan, 
tadbirkor mahoratlaridan to'la foydalanishni ta'minlaydi. U shunday yozadi: «Ichki 
savdo odamlarining ish bilan bandligi va tovarlar almashuvidir...Ichki savdo pulga 
bog'liq. Pulning ko'pligi ko'p odamlarni ish bilan band etadi...»  
Ammo Jon Lo avvalgi merkantilistlardan sezilarli farq qiladi. U iqtisodiy 
rivojlanish omilini muomala sohasida izlasa ham, metall pullarni sharaflamaydi, 
aksincha ularni tanqid qiladi. 200 yildan so'ng J.M.Keyns oltin pullarni 
«varvarlarning qoldig'i» deb ataydi, xuddi shularni Lo ham aytishi mumkin. Loning 
fikricha, pullar metalldan emas, balki xo'jalik talabi asosida banklar tomonidan 
chiqariladigan kreditdan iborat bo'lmog'i kerak, ya'ni qog'oz pullarga ustunlik 
o'zini o'limga hukm etdi. Harakati tufayli qirol Vilgelm III uni avf etdi, ammo unga qarshi yangi sud jarayoni boshlandi. Shundan so'ng Lo qamoqdan qochib, Gollandiyaga boradi. Ammo Lo uch yil Londonda bo'lgan vaqtida bank ishini yaxshi o'rganadi, 1694 yilda birinchi bank yuzaga keldi. Uning fikricha, bu hodisani «Hindistonning ochilishi» bilan tenglashtirish mumkin edi. O'sha davrda kredit kuchi Lo timsolida o'zining muxlisi, shoiri va bashoratchisiga ega bo'ldi. U Amsterdamda o'sha yillari eng yirik bo'lgan bankning faoliyatini chuqur o'rgandi. 1699 yilda u Parijda paydo bo'ldi, u erdan esa Italiyaga bordi. Yangi tipdagi bank ochish orzusi 1704 yilda uni o'z vataniga olib keladi. Shotlandiya og'ir iqtisodiy ahvolda, savdoda turg'unlik, shaharlarda ishsizlik, tadbirkorlik ruhi keskin pasaygan, ana shunday sharoitda u o'zining kitobini (1705y.) yaratdi. U hech qanday nazariyotchi emas edi, uning asosiy iqtisodiy qiziqishlari pul va kredit muomalalariga tegishli edi, xolos. Lekin u o'z loyihasidagi g'oyalari bilan iqtisodiyot fanida muhim rol o'ynadi. Sen-Simon unga baho berib, «tizim, ya'ni o'z davri odami», bo'lganligini bir necha bor qayd etdi. Lo o'z loyihasini keng targ'ib etdi va muhimi uni amalga oshira boshladi. Loning g'oyasi quyidagilardan iborat bo'lgan: uningcha, iqtisodiy ravnaqning kaliti mamlakatda pul mo'l-ko'lligidir. U pulning o'zini boylik deb hisoblamagan, tovarlar, korxonalar va savdo haqiqiy boylikdir (bu fikrni sof merkantilistlar fikri bilan solishtiring). Ammo pulning ko'pligi, uningcha erdan, ishchi kuchidan, tadbirkor mahoratlaridan to'la foydalanishni ta'minlaydi. U shunday yozadi: «Ichki savdo odamlarining ish bilan bandligi va tovarlar almashuvidir...Ichki savdo pulga bog'liq. Pulning ko'pligi ko'p odamlarni ish bilan band etadi...» Ammo Jon Lo avvalgi merkantilistlardan sezilarli farq qiladi. U iqtisodiy rivojlanish omilini muomala sohasida izlasa ham, metall pullarni sharaflamaydi, aksincha ularni tanqid qiladi. 200 yildan so'ng J.M.Keyns oltin pullarni «varvarlarning qoldig'i» deb ataydi, xuddi shularni Lo ham aytishi mumkin. Loning fikricha, pullar metalldan emas, balki xo'jalik talabi asosida banklar tomonidan chiqariladigan kreditdan iborat bo'lmog'i kerak, ya'ni qog'oz pullarga ustunlik
 
 
beriladi. Banklardan foydalanib, pul miqdorini o'stirish hozirgacha qo'llanilgan eng 
yaxshi usuldir. Lo tizimida yana ikki tamoyil muhim o'rinni egallaydi. Birinchidan, 
u banklar uchun kredit ekspansiyasi siyosatini, ya'ni bankda saqlanayotgan metall 
pul zahiralaridan ko'p marta ortiq ssuda berish huquqini ko'zda tutgan. Ikkinchidan, 
u banklarning davlat ixtiyorida bo'lishi va davlatning iqtisodiy siyosatni o'tkazishini 
talab etgan. Buni misolda ko'rsatadigan bo'lsak, bank aktivida oltin hisobida 2 mln 
funt sterling mablag' mavjud, ssudalar 10 mln funt sterling, aktiv summasi 12 mln 
funt sterling, passivda esa xususiy kapital 1 mln funt sterling, qo'yilmalar 1 mln funt 
sterling, banknotlar 10 mln funt sterling. Turg'un bankda bunday hodisa bo'lmaydi, 
ssuda va banknot summasi zahiraga yaqin bo'lishi kerak. Shu sababli bunday bank 
katta xavotir, tavakkalchilik bilan ish yuritadi. Agar banknot egalari zahiradan ortiq, 
masalan 3 mln funt sterlingni almashtirish uchun olib kelsa, bankning holi nima 
kechadi? Bank bu holda sovun ko'pigi kabi yorilib ketadi, to'lovlarni tugatadi. 
Ammo Lo buni o'rinli va zaruriy tavakkalchilik deb hisoblaydi. Uningcha, agar 
banklar ma'lum davr to'lovlarini to'xtatsa, bu katta xavf emas emish. Bu usul bilan 
banklar ssuda miqdorini keskin oshirish va muomala doirasini to'ldirish imkoniga 
ega bo'ldi. Kredit kapitalistik ishlab chiqarishda, uning rivojida muhimdir. Lo 
birinchilardan bo'lib buni tushunib etdi. Ammo bu tamoyilda bank tizimi 
mustahkamlanganligida katta xavf bor, bank foydani ko'proq olish maqsadida o'z 
ssudalarini oshirib yuboradi. Bundan banklar bankroti va iqtisodiyotga katta ziyon 
etishi xavfi tug'iladi. Bu xavfning yana bir aspekti shuki, banklarning bu xususiyati 
davlat tomonidan suiiste'mol qilinishi mumkin. Agar banklar xo'jaliklarning haqiqiy 
talablarini qondirish uchun emas, balki davlat byudjeti kamomadini to'ldirish uchun 
banknotlar chiqarishni yo'lga qo'ysa nima bo'ladi? Bu davrda hali «inflyasiya» so'zi 
kashf etilmasa-da, u Lo banki va shu bank ishlayotgan mamlakat uchun xavf soladi.  
Jon Lo banklarning ijobiy, ustunlik tomonlarini ko'ra bildi, ammo uning salbiy 
holati, bo'lajak xavfni yo ko'rishni istamadi, yoki uni tushunib etmadi. Bu Lo 
tizimining bosh amaliy, nozik xavfi edi va u oxir-oqibatda unga zarba berdi. Nazariy 
jihatdan Lo katta xatoga yo'l qo'ydi. U pul va kreditni kapital bilan aynan bir deb 
o'yladi. U xato ravishda ssuda va pul chiqarishni kengaytirish bilan bank kapitalini 
beriladi. Banklardan foydalanib, pul miqdorini o'stirish hozirgacha qo'llanilgan eng yaxshi usuldir. Lo tizimida yana ikki tamoyil muhim o'rinni egallaydi. Birinchidan, u banklar uchun kredit ekspansiyasi siyosatini, ya'ni bankda saqlanayotgan metall pul zahiralaridan ko'p marta ortiq ssuda berish huquqini ko'zda tutgan. Ikkinchidan, u banklarning davlat ixtiyorida bo'lishi va davlatning iqtisodiy siyosatni o'tkazishini talab etgan. Buni misolda ko'rsatadigan bo'lsak, bank aktivida oltin hisobida 2 mln funt sterling mablag' mavjud, ssudalar 10 mln funt sterling, aktiv summasi 12 mln funt sterling, passivda esa xususiy kapital 1 mln funt sterling, qo'yilmalar 1 mln funt sterling, banknotlar 10 mln funt sterling. Turg'un bankda bunday hodisa bo'lmaydi, ssuda va banknot summasi zahiraga yaqin bo'lishi kerak. Shu sababli bunday bank katta xavotir, tavakkalchilik bilan ish yuritadi. Agar banknot egalari zahiradan ortiq, masalan 3 mln funt sterlingni almashtirish uchun olib kelsa, bankning holi nima kechadi? Bank bu holda sovun ko'pigi kabi yorilib ketadi, to'lovlarni tugatadi. Ammo Lo buni o'rinli va zaruriy tavakkalchilik deb hisoblaydi. Uningcha, agar banklar ma'lum davr to'lovlarini to'xtatsa, bu katta xavf emas emish. Bu usul bilan banklar ssuda miqdorini keskin oshirish va muomala doirasini to'ldirish imkoniga ega bo'ldi. Kredit kapitalistik ishlab chiqarishda, uning rivojida muhimdir. Lo birinchilardan bo'lib buni tushunib etdi. Ammo bu tamoyilda bank tizimi mustahkamlanganligida katta xavf bor, bank foydani ko'proq olish maqsadida o'z ssudalarini oshirib yuboradi. Bundan banklar bankroti va iqtisodiyotga katta ziyon etishi xavfi tug'iladi. Bu xavfning yana bir aspekti shuki, banklarning bu xususiyati davlat tomonidan suiiste'mol qilinishi mumkin. Agar banklar xo'jaliklarning haqiqiy talablarini qondirish uchun emas, balki davlat byudjeti kamomadini to'ldirish uchun banknotlar chiqarishni yo'lga qo'ysa nima bo'ladi? Bu davrda hali «inflyasiya» so'zi kashf etilmasa-da, u Lo banki va shu bank ishlayotgan mamlakat uchun xavf soladi. Jon Lo banklarning ijobiy, ustunlik tomonlarini ko'ra bildi, ammo uning salbiy holati, bo'lajak xavfni yo ko'rishni istamadi, yoki uni tushunib etmadi. Bu Lo tizimining bosh amaliy, nozik xavfi edi va u oxir-oqibatda unga zarba berdi. Nazariy jihatdan Lo katta xatoga yo'l qo'ydi. U pul va kreditni kapital bilan aynan bir deb o'yladi. U xato ravishda ssuda va pul chiqarishni kengaytirish bilan bank kapitalini