O’rta asrlar va madaniyati
Reja
1.O'rta asrlardagi «Dunyo qiyofasi». Yevropa va Sharq madaniyatining xristian va
islom dini aqidalarida namoyon bo’lishi.
2.O'rta asarlarda Yevropa xalqlari madaniyatining shakllanishi.Yevropa va Sharq
madaniyati munosabatlari.
4. Uyg’onish davri Yevropa madaniyatining shakllanishi. Gumanizm. Adabiyot va
san'at rivoji.
5. Islomiy madaniyatning shakllanishi va uning asosiy yo’nalishlari.
Tayanch tushunchalar: Katolik cherkovi, sxolastika, universitetlar, Renessans,
gumanizm, individuallik, kitob bosish, marifatchilik, ilmiy texnika inqilobi, realizm,
modernizm, avangardizm, abstraksionizm, syurealizm, ommaviy madaniyat, kino
san'ati.
3.1. O'rta asrlardagi «Dunyo qiyofasi». Yevropa madaniyatining
xristian dini aqidalarida namoyon bo’lishi
O‘rta asrlar tushunchasi Yevropada V asrdan boshlanib to XVII asrning
birinchi yarmiga qadar bo‘lgan davrni qamrab oladi. Bu davr antik madaniyatning
inqirozini belgilab bergan Rim davlatining qulashi bilan boshlandi va Yevropa
Uyg‘onish (Renessans) davriga kelib yakunlandi. Ana shu antik va Uyg‘onish
davrlari o‘rtasi zulmat davri (ikki yuksalish davri oralig‘i) deb nom olgan. U fanda
o‘rta asrlar davri deb ataladi.
O‘rta asrlar tushunchasining asosiy mazmuni muayyan davrning vaqt
chegaralarini aniq belgilanishi bilan emas, balki bu davrni madaniyat inqirozi davri
sifatida ham qabul qilinishidadir. Shu ma’noda o‘rta asrlar antik davrga nisbatan
so‘zsiz yo‘qotishlar davri deb qaraladi. O‘rta asrlar madaniyatiga past nazar bilan
qarash ko‘pincha antik davr madaniyatiga hayrixohlik bilan qarovchi tadqiqotchilar
orasida tarqalgan edi. Albatta, bu – subyektiv va bir yoqlama yondashuvdan boshqa
narsa emas.
O‘rta asrlarning “zulmat dunyosi” timsoliga aylanishida ushbu davrning
ziyoli namoyandalari bo‘lgan yozuvchilar, shoirlar, tarixchilar, diniy ulamolar va
davlat arboblarining ham “hissasi” bor, albatta. Chunki ular o‘z ijodida asosan
zamonaviy hayotning murakkab jihatlarini aks ettirganlar. Bunday asarlarda
kelajakka ishonchsizlik, hayotdan norozilik tuyg‘usi sezilib turadi. Shu sababdan
ham bu muammolardan xalos bo‘lish imkoni sifatida o‘lim mavzusi markaziy o‘rin
tutgan. Ularning nazarida o‘rta asrlar bekorga sarflangan umr, behuda ketgan yuzlab
yillar sifatida qadrsizdir. O‘rta asrlarni faqat buzg‘unchilikdan iborat, antik davr
madaniyati yutuqlarini chippakka chiqargan davr, deguvchilar ham ko‘plab topiladi.
G‘arbiy “xristianlar dunyosi” “Rim dunyosi”ning tanazzuli oqibatida emas,
balki Rim va varvarlar dunyolarining o‘zaro muvofiqlashuvi, birikishi natijasida yuzaga
keldi. Haqiqatan ham o’rta asrlar davri yemirilish, zo‘ravonlik va shafqatsizlik, antik
dunyo madaniyati va sivilizatsiyasining ko‘plab yutuqlaridan foydalanmaslik kabi
holatlarni boshdan kechirdi. Ko‘plab antik davr shaharlari katta talafot ko‘rdi:
ayrimlari buzib tashlandi, boshqalari savdo yo‘llari o‘z yo‘nalishini o‘zgartirishi
sababli tanazzulga yuz tutdi. Shunga qaramasdan, ilk o‘rta asrlardayoq ayrim
sohalarda ijobiy o‘zgarishlar yuz bera boshladi. Qullikning bekor qilinishi ijtimoiy
taraqqiyotda tub o‘zgarishlar yasadi.
Antik davrda asosiy energiya manbayi, bu qullarning jismoniy kuchi bo‘lib,
ushbu manba yo‘qolgach, boshqa imkoniyatlar qidirila boshlandi. Agar antik davrda
nazariy bilimlar muvaffaqiyatli rivojlangan bo‘lsa, o‘rta asrlar davri mashina va
texnika vositalaridan foydalanish uchun keng yo‘l ochdi. Bu qullikning bekor
qilinishi natijasi edi. Antik davr ruhan va jismonan o‘zaro muvozanatda bo‘lgan inson
timsolini ko‘rsatishga intildi, ayniqsa Rim madaniyatida bu g‘oyani amalga oshirishda
ko‘proq jismoniy kamolotni ta’minlash borasida muvaffaqiyat qozonildi. Shuningdek,
Demokrit, Platon, Aristotel kabi antik davr mutafakkirlarini ijtimoiy-siyosiy va
tabiiy-falsafiy qarashlarining Jordano Bruno, Galileo Galiley, Tomas Mor,
Tommazo Kampanella kabi o‘rta asr nazariyotchi-olimlari tomonidan ilg‘or
ta’limotlar yaratilishiga ko‘rsatgan ta’sirini rad etib bo‘lmaydi. Masalan, Platon va
Aristotel tomonidan ilgari surilgan ideal davlat to‘g‘risidagi g‘oyalar Tomas Mor,
Tommazo Kampanellalarning utopik qarashlarida yaqqol namoyon bo‘ldi. Aynan shu
qarashlar asosida keyinchalik gumanizm, demokratiya to‘g‘risidagi yangidan-yangi
ta’limotlar rivojlanib, bugungi kunda ham adolatli, farovon jamiyat qurishda jahon
xalqlariga dasturilamal bo‘lib xizmat qilmoqda.
Aytish joizki, o‘rta asrlar madaniyati bevosita antik davr madaniyati, ilm-fan
va san’ati ta’sirida yuksalgan hamda o‘sha davrda namoyon bo‘la boshlagan
ijtimoiy-siyosiy va madaniy hodisalarni yanada boyitgan, keyingi Uyg‘onish davri
uchun mustahkam zamin hozirlagan.
O‘rta asrlar madaniyati diniy tafakkur bilan chambarchas bog‘liq edi. Din
madaniyatning hamma sohalarida fanda, adabiyotda, maorifda, san'atda o‘z ta'sirini
ko‘chaytirdi. Shuning uchun ham bu hol antik dunyodan o‘rta asrlarga o‘tish davrida
G‘arbiy Yevropa madaniy taraqqiyotining pasayishiga olib keldi.
O‘rta asrlarda cherkovning ta'siri juda katta edi. Barcha Yevropa
mamlakatlarida cherkov yirik yer egasi bo‘lib oldi, ayni paytda u davlat ishlariga
ham aralashib davlat va jamiyat hayotida yirik siyosiy kuchga aylandi. Dindorlar o‘z
oralaridan qirol maslahatchilarini, kanslerlarni, davlat kotiblarini berar edi. Shu
tariqa u davlatning boshqaruv tizimini o‘z qo‘liga olgan edi.
O‘rta asrlar dunyoqarashining hususiyatlaridan biri diniy zohidlik
(tarkidunyochilik) edi. Zohidlik yerdagi hayotni va odamni gunoh va yomonlikdan
iborat deb ko‘rsatar edi. Har bir odam o‘z gunohlarini yuvish uchun sig‘inishi, ro‘za
tutishi, tavba-tazarru qilishi kerak, lekin eng katta qahramonlik – dunyoviy hayotni
tark etib monastirga ketish, deb targ‘ib qilinar edi. Lekin zohidlik rasmona ta'limot
bo‘lishiga qaramasdan, ko‘pchilik zodagonlar va hattoki ruhoniylar amalda uni tez-
tez buzib turishar edi. Shuning uchun o‘rta asrlar jamiyatini katta bir monastir,
odamlarni esa faqat tavba qilib o‘z ruhlarini tozalash bilan shug‘ullanganlar, deb
tasavvur qilish noto‘g‘ri bo‘lar edi.
O‘rta asrlar dunyoqarashiga din har doim bir xil ta'sir ko‘rsatmagan. Ilk o‘rta
asrlarda (V-XI asrlar) Rim katolik cherkovining ta'siri juda kuchli edi. XII-XIII
asrlarga kelib cherkov rasmona tafakkur sifatida oliy boshchilikni o‘z qo‘lida
saqlagan bo‘lsa-da, (universitetlarning rivojlanishi, din aqidalariga suyangan
idealistik falsafaning, sxolastikaning paydo bo‘lishi) asta-sekin madaniy hayot
cherkovsiz va ba'zida unga qarshi rivojlana boshladi. XIV-XVI asrlarni esa
Yevropada yangi madaniyat Uyg‘onish davri madaniyati, gumanizm madaniyati
rivojlanib dindan uzoqlashgan davr, deb qarash o‘rinlidir. O‘rta asrlar boshida
savodli kishilar dehqonlar orasidagina emas, zodagonlar orasida ham kam edi, ayrim
kishilar hattoki, imzo o‘rniga krest belgisini qo‘yar edi.
Jismoniy ehtiyojlar va hayotdan lazzatlanishlar mutlaqlashtirilgan Rim
jamiyatining achchiq saboqlariga tayanib, xristianlik insondagi ruhiyatga, uning
ichki dunyosiga asosiy e’tiborni qaratdi. U insonni hamma narsadan o‘zini tiyishga,
ko‘ngilli ravishdagi juvonmardlikka, hissiy, jismoniy tuyg‘ularni so‘ndirishga
chaqiradi. Ruhiyatning jismoniy kamolotdan ustunligini e’lon qilib, xristianlik
kishilarning ma’naviyati va axloqini yuksaltirishga intildi.
Bu davrda oliy diniy hokimiyatni oliy siyosiy hokimiyat bilan yagona qo‘lda
birlashtirishga urinish g‘oyasi kuzatiladi. Buni Rim papalarining (Sharqda – Arab
xalifaligi) Yevropada hokimiyat jilovini o‘z qo‘llariga olishga intilishlarida ko’rish
mumkin. Cherkovning qudratli ta’siri o‘laroq, Rim papalari xudoning yerdagi noiblari
deb e’lon qilindi. XII asrga kelib esa, milliy, siyosiy va davlat manfaatlarini himoya qilish
diniy faoliyat bilan sig‘isha olmaydigan o‘ziga xos soha ekanligi ayon bo‘la bordi.
Ma’lumki, tabiat unsurlari, atrof-muhitdagi jismlar o‘rta asrlarda tirik
mavjudotlar sifatida idrok etilgan. Shu sabab, turli yovuz kuchlar qurshovida
bo‘lgan inson ularga qarshi kurashish, o‘zini himoya qilish vositalariga ega
bo‘lmog‘i lozim edi. Natijada turli-tuman tumorlar taqib yurish, xilma-xil
shakllardagi diniy marosimlarni o’tkazish urfga aylandi. Masalan, muqaddas suvni
iste’mol qilish kishining gunohlarini yuvib, sog‘lig’ini yaxshilaydi, uni yovuz
kuchlar va jodulardan himoya qiladi, deb hisoblaganlar.
Dinning jamiyat hayotining barcha jabhalariga bo‘lgan ta’siri butun o‘rta
asrlar davomida salmoqli o‘rin tutdi. Bu ta’sir ayniqsa, badiiy madaniyat va fan
sohasida juda kuchli namoyon bo‘ldi. Shu sababdan fanning voqelikka doimo
shubha bilan qarashi, mohiyatan dalillar qidirishdan iborat bo‘lganligi, hech narsani
haqiqat sifatida qabul qila olmasligi uni og‘ir ahvolga solib qo‘ydi. O‘rta asrlardagi
ruhiy asosning tabiiy, moddiy asosdan ustun qo’yilishi fan sohasidagi turg‘unlikga
olib keldi. Aynan shu davrda ijtimoiy mavqei va millatidan qat’iy nazar, har bir inson
hayoti qadr-qimmatga ega, degan aqida tarqaldi. Gladiatorlar janglari va odamlarni
qurbonlik qilishning taqiqlanishini ham turli dinlarda insonparvarlik g‘oyalarining
ustuvorlik kasb etishiga olib keldi.
O‘rta asrlar Yevropada natural xo‘jalik hukmronlik qilgan tarixiy davr edi.
Bunday turmush tarzi inson tafakkurining tor manfaatlar doirasida qolib ketishiga olib
keldi. Keyinroq xristian cherkovi jamiyatning barcha tomonlarini siyosiy tashkilot
shakliga keltirishning namunaviy asosini yaratdi. Tobelik munosabatlariga asoslangan
xristian tabaqachiligi negizida cherkov iyerarxiyasi yotadi (ruhoniylar-yepiskoplar-
kardinallar-Rim papasi). Qirol – xudoning vassali, saroy ayonlari – qirolning vassali,
dehqon – saroy ayonining, ayol – erkakning, uy hayvoni – ayolning, tosh va o‘simliklar
– uy hayvonining vassali va boshq. Toshdan xudogacha keng tarqalgan umumiy vassallik
haqidagi ushbu g‘oya cherkov manfaatiga to‘la mos kelar edi.
Din hayotni muqaddas shaklda tasvirlovchi g‘oyalarni yaratdi: falsafada -
teologiya, adabiyotda ilohiy, didaktik shakllar, musiqada cherkov gimnlari – liturgiya va
messa, tasviriy san’atda xristianlik sujetlari asosiy o‘rin tutadi. Asosiy fanlar ilohiyot va
sxolastika (bu atama dogmatizm, mazmunsiz, yuzaki bilimni anglatgan) edi. Ilohiyot
olam va inson haqidagi o‘z “ilmiy” manzarasini yaratdi. Unga ko’ra koinot xususidagi
ilmda Yer – Olamning, Iyerussalim – dunyoning markazi, degan qarash hukmronlik
qildi. Inson majoziy tarzda mikrokosmos, tana – yer, qon – suv, nafas – havo, harorat –
olov, ya’ni u boshlang‘ich ibtidodan iborat, deb qaraldi.
Xristian cherkovi o‘z maqsadi va mazmuni bilan hukmron tabaqa manfaatiga
xizmat qilsada, uning maorif, madaniyat va, ma’lum darajada, fanni rivojlanishiga
qo‘shgan hissasini alohida qayd etish lozim. Dastlabki kutubxonalar monastirlarda
bo‘lgan. Monax-hattotlar, ko‘pincha diniy mavzuda bo‘lsada, kitoblarning yangi
nusxalarini yaratganlar. Yevropada XI asrga qadar maktablar ham cherkovlar
qoshida tashkil etilgan bo‘lib, ularda o‘rta asrlarning barcha buyuk allomalari ta’lim
olganlar.
O‘rta asrlarda uch turdagi maktablar mavjud bo‘lgan. Boshlang‘ich
maktablarda asosan oddiy savod chiqarilgan, xolos. Bunday maktablar monastirlar
va cherkovlar qoshida tashkil etilar va ruhoniylarni tayyorlar edi. O‘qish hech bir
xalq gaplashmaydigan lotin tilida olib borilar edi, o‘quvchilar diniy duolar va
qonunlarni yodlashar edilar. O‘quvchilarning ko‘pchiligi bunday boshlang‘ich
maktablardan chalasavod bo‘lib chiqar edi. Cherkov qoshida ichki va tashqi
maktablar faoliyat ko‘rsatgan. Ichki maktablarda tug‘ilganidanoq monaxlikka
mahkum qilingan bolalar yashab, ta’lim olganlar. Shuningdek, bu davrdagi
maktablarda ilohiyot bilan shug‘ullanadigan yoki oddiy hayotga qaytadigan
badavlat kishilarning farzandlari ham o‘qiganlar. Ikkala maktab ham deyarli bitta
maqsadga – lotin tilini o‘rgatishga yo‘naltirilgan edi. Shunga qaramasdan, VIII-IX
asrlardagi savodxonlik holati to‘g‘risida Buyuk Karl qalamiga mansub bo‘lgan
quyidagi misralar asosida xulosa chiqarish mumkin: “Imperator (Genrix IV) shu
darajada o‘qimishli ediki, o‘ziga yuborilgan barcha xatlarni bemalol o‘qish va
tushunish imkoniyatiga ega edi”.
Yepiskoplik kafedralari qoshida tashkil etilgan o‘rta maktablarda o‘quvchilar
yetti “ozod san'at” fanlarini ya'ni, grammatika, ritorika, dialektika yoki logika
(trivium), arifmetika, geometriya, geografiya, astronomiya va musiqa (kvadrivium)
kabi fanlarni o‘rganar edilar.
Keyinchalik “ozod san'at” fanlari oliy maktablarda o’qitila boshlandi. Dastlab
ularni
Studiageneralia
(“umumiy
fanlar”)
keyinchalik
esa
universitetlar
(korporatsiya) deb atashgan. Chunonchi, dastlab “universitet” so‘zi aynan ta’lim
muassasi bilan bog‘liq emas edi. Universitet deb ma’lum kasb egalari bo‘lgan kishilar
78
birikmasiga, ya’ni hamkasblar, masalan, hunarmandlar uyushmalari, ittifoqlariga ta’lim
beruvchi o‘qituvchi va talabalarni biriktirgan birlashmalarga aytilgan.
Birinchi universitetlar XI asrda paydo bo’lgan. Universitet – lotincha
“majmua” ma’nosini ham anglatadi. Atama umumiylik ma’nosini berib, unda turli
sohalar birlashtirilganligi aks etgan. Shaharlarning kengayishi, savdo-sotiqning
rivojlanishi, qirol hokimiyatining ehtiyoji bilimli kishilarni talab qilar edi. Shuning
uchun shaharlarda xususiy kishilar yoki shahar kengashlari tomonidan ochiladigan,
cherkovga qarashli bo‘lmagan maktablar ochila boshlandi. Bu vaqtga kelib bilimlar
hajmi shu darajada ediki, endi ularni o’zlashtirish, ko‘paytirish va saqlash uchun bu
bilimlar majmuasining ayrim qismlarini yillar davomida o‘rganish zarur edi.
Jamiyatda ma’lum sohalar uchun mutaxassislar, masalan, huquqshunoslar,
shifokorlar, o’qituvchilar tayyorlash uchun maxsus ta’lim tizimi tashkil qilish
zaruriyati tug‘ildi. Akademik va ilmiy darajalar (bakalavr, magistr, doktor) tizimi,
umumiy va maxsus fanlarni uzviylikda o‘qitish tartiblari ham o‘sha davrlarda
yaratilib, to bugungi kungacha takomillashib keldi. Darajalarning taqsimlanishi, o‘z
navbatida, universitet bosqichlarining paydo bo‘lishiga olib keldi. Ko‘pchilik
universitetlarda ilohiyot, huquqshunoslik va tibbiyot fakultetlari ochilib, ularda
ta’lim 10 yil va undan ham ko‘proq davom etar edi. Shuningdek, G‘arbiy Yevropa
universitetlari o‘ziga xos madaniyat markazi bo‘lib ham xizmat qildi. Bunda barcha
universitetlarda ta’lim umumiy til (G‘arbiy Yevropa uchun) – lotin tilida olib
borilishi yetakchi o‘rin egalladi. Universitet diplomlarini xalqaro miqyosda tan olish
an’anasi ham o‘rta asrlarda paydo bo‘lgan. Bakalavr, magistr, doktor kabi darajalar
tabaqalanishi universitet ta’limining ko‘p bosqichliligiga mos kelar edi. Universitetlarda
turli mamlakalardan kelgan yoshlar studentlar (“studere” – lotincha, “qunt bilan
o‘qish”) ittifoqiga birlashganlar, shundan universitet so‘zi kelib chiqgan.
Universitetlar shahar ma'murlariga qarshi uzoq vaqt kurash olib borib, o‘zini o‘zi
boshqarish huquqini olganlar. Turli fan o‘qituvchilari o‘zlarining birlashmalarini –
fakultetlarini tashkil etib, ularga dekanlar boshchilik qilar edi. O‘qituvchilar bilan
studentlarga
saylangan
rektor
boshchilik
qilgan.
Yevropadagi
qadimgi
universitetlardan Parij universiteti hisoblanadi. Unga 1257-yilda fransuz qiroli
79
xonadoni ruhoniysi Rober de Sarbon asos solgan. Uning ustavi yevropaning boshqa
mamlakatlari universitetlariga ham asos bo’lib xizmat qilgan. Parij universitetida 4
ta fakultet – artistik, tibbiyot, yuridik va ilohiyot (din haqidagi fan) fakultetlari
bo‘lgan.
1500-yilda Yevropada 65 ta universitet bor edi. Ularning eng mashhurlari
Oksford va Kembrij (Angliya, 13 asrda asos solingan), Bolonya, Neapolitan va
Salamank (Italiya, 13 asrda asos solingan) Praga, Krakov (Chexiya,14 asrda asos
solingan), Erfurt va Keln (Germaniya, 14 asrda asos solingan) universitetlari edi.
Universitetlarda o‘qitishning asosiy usuli leksiya (lotincha, o‘qish) edi.
Studentlar o‘qituvchilarning leksiyalarini tinglab, yozib olar edilar. Undan tashqari,
disput (bahs-munozara)lar o‘tkazilar edi. O‘rta asrlar universitetlaridagi fan
sxolastika degan nom olgan («shola» – «maktab» so‘zi shundan olingan). Sxolastika
so‘zi bugungi kunda ko‘chma ma'noda hayotdan ajralib qolgan, behuda, mavhum
fikr yuritishni anglatadi. Chunki u ilohiyotga asoslangan edi. Uning asosiy
hususiyati – biron-bir yangilik ochmasdan, xristian dinining mazmunini
ifodalashdan iborat edi. Sxolastlar hamma savollarga Bibliya va boshqa diniy
kitoblardan tayyor javob qidirar edilar. “Xudoni tanishni o‘z oldiga maqsad qilib
qo‘ymagan har qanday bilim gunohdir” degan edi bir mashhur ilohiyotchi. Bu
so‘zlar o‘sha davrning fani qay darajada dinga tayanganini yorqin ifodalaydi.
Lekin sxolastika o‘zining ilk rivojida antik merosni ham qaytadan o‘rganishga
undadi (masalan, Aristotel fikrlaridan foydalanish). O‘rta asrlar sxolastika
olimlaridan eng mashhurlari – Parij universitetining professorlari Per Abelyar
(1079-1142, u Parij universitetiga asos solgan edi), Albert Buyuk (1193-1280,
ilohiyot va tabiiyotshunoslik fanlari bo‘yicha ko‘pgina to‘plamlar mualifi), Foma
Akvinskiy (1225-1274, u o‘zining “Ilohiyot summasi” degan kitobi bilan mashhur,
uni o‘rta asrlar dunyoqarashining ensiklopedik olimi, deyishgan)lar edi.
Shaharlarda cherkov ta'limotiga zid fikrdagi olimlar paydo bo‘ladi. Masalan,
Angliyada mashhur olim-ruhoniy Rodjer Bekon (1214-1292) bilimni kuzatishlar va
tajribalar yo‘li bilangina hosil qilish mumkin, fanning maqsadi tabiatni o‘rganib, uni
odamlarga xizmat qildirishdan iborat, degan edi. So‘nggi sxolast olimlardan biri
Duns Skott (1260-1309) boshqa sxolastlarga nisbatan din bilan fan o‘rtasidagi,
e'tiqod bilan bilim o‘rtasidagi katta farqni ochishga uringan, u matematika va tabiiy
fanlarga katta ahamiyat bergan olimlardan edi.
XIV asrdan boshlab, ayniqsa, XV-XVI asrlarga kelib sxolastika inqirozga
uchraydi.
O‘rta asrlarda astrologiya va alximiya kabi o‘ziga xos fanlar taraqqiy qildi.
Astrologlar kelajakda nimalar bo‘lishini go‘yo yulduzlarga qarab bilish mumkin, der
edilar. Shuning uchun ko‘pgina kishilar bir ishni boshlashdan avval ulardan
maslahat so‘rar edilar. Bu astronomiyaning rivojiga olib keldi. Alximiklar har
qanday metallni oltinga aylantirishga yordam beradigan “Sehrli tosh” qidirish bilan
ovora edilar. Bunday tadqiqotlar ximiyaga oid bilimlarning to‘planishiga, bo‘yoqlar,
metallar qotishmalari, dorivor moddalar tayyorlash usullarini kashf etishga yordam
berdi.
O‘rta asrlarda cherkovning hukmronligiga qaramasdan, kishilar man'faatlarini
va ideallarini ifodalovchi madaniyat rivoj topdi. Bu ayniqsa, o‘rta asrlar adabiyotida
o‘z ifodasini topdi. Ritsarlar o‘z qahramonliklari haqida harbiy qo‘shiqlar va
dostonlar yaratishga harakat qildilar. Fransiyada XI asr oxiri – XII asr boshlarida
yaratilgan ritsarlar hayoti haqida hikoya qiluvchi “Roland haqida qo‘shiq” epik
poemasi mashhur bo‘lgan. Unda Buyuk Karlning Ispaniyadagi harbiy yurishlari
ideallashtirib ko‘rsatilgan, Rolandning qahramonligi (xristianlarni musulmonlarga
qarshi urushida), o‘z senoriga sodiqligi tasvirlangan. Shunga o‘xshash “Mening
Sidim haqida qo‘shiq” degan poemada ham (XII asr) ispanlarni arablarga qarshi
kurashi tasvirlangan. XII asrda ritsar romanlari paydo bo‘ldi. Ulardan eng
mashhurlari qadimgi britan qiroli Artur haqida, Amandas Gallskiy haqidagi
romanlar edi.
Shaharlarda esa XII-XIII asrlarda she'r bilan yozilgan kichik hajviy hikoyalar:
fransuzlarda fablio, nemislarda shvanklar, italiyaliklarda novellalar mashhur edi.
Butun Yevropada o‘sha davrda masal va ertaklardan satirik poema “Tulki
haqida roman” mashhur edi. Unda Ayiq niqobida – zodagon, eshak niqobida –
axmoq ruhoniy, bo‘ri niqobida – o‘lja qidirivchi ritsar, tulki niqobida – aqlli, topqir
shaharlik talqin qilingan. Yana mashhur asarlardan biri “Atirgul haqida roman”dir.
Uni XIII asrda Gilom de Loris bilan Jan de Men yozgan. Bu she'riy asar
ruhoniylarga, maqtanchoq zodagonga bag’ishlangan edi.
Shaharlarda o‘rta asrlar teatrlari ham rivojlana boshladi. Dastlab ular
misteriya yoki diniy syujetlar asosidagi dramatik sahnalar, keyinchalik esa ularda
dinga aloqasi bo‘lmagan syujetlar ham, komik-satirik xarakterga ega bo‘lgan farslar
ham qo‘yila boshlandi.
O‘sha davrda karnavallar ham paydo bo‘lib, ular ritsarlar va shaharliklar
orasida mashhur va sevimli mashg‘ulotlardan edi. Ular maskalar kiyib, musiqa bilan
ko‘chalarda yurishlar qilar edilar.
Xalq og‘zaki ijodi (folklor) mahsuli bo‘lgan qo‘shiq, ertak, balladalarda
dehqonlarning hayoti haqidagi tasavvurlari aks etardi. Poetik (she'riy) ijodda
xalqning yaxshi hayot haqidagi orzu-armonlari, zodagonlarning jabr-zulmiga,
adolatsizlikka qarshi noroziligi ifodalangan. Masalan, nemis balladalaridan birida
nasl-nasabi bilan maqtangan ritsarga dehqon: “Agar men dalaga bo‘g‘doy ekmasam,
kun bo‘yi kuymalanib poliz chopmasam, sening nasl-nasabing qirilib ketardi” deb
javob beradi.
Qishloqlarda va qasrlarda, yo‘llarda va karvonsaroylarda darbadar artistlar-
huqqavoz (jonglyor)lar va shpilmanlar tomosha ko‘rsatar edi. Ular musiqa chalib,
ayiq va maymunlarni o‘ynatib tomoshalar ko‘rsatar, qo‘shiqlar va dostonlar aytishar,
fokuslar ko‘rsatib, akrobatika mashqlari qilishar, kichik pyesalarni o‘ynashar edilar.
Ular ijodining ahamiyatini bu tomoshalarga ko‘plab tomoshabinlarning kirishida
ko‘rish mumkin. Huqqavozlar ruhoniylarni va zodagonlarni qattiq masxara qilar
edilar.
O‘rta asr san’ati evolutsiyasi ham chuqur o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi. Ilk
o‘rta asrlarda (V–IX asrlarda) franklar san’ati yetakchi o‘rin egallagan. Chunki bu
davrda franklar davlati deyarli butun Yevropa hududini egallagan edi. Hokimiyat
merovinglar sulolasi qo‘lida bo‘lgani uchun V-VIII asrlar san’ati ko‘p hollarda
merovinglar san’ati deb ham yuritiladi. Mohiyat-mazmuniga ko‘ra bu san’at
xristianlikkacha bo‘lgan davrga xos edi.
Bu davrda kiyim-kechak, qurol-yaroq, naqshlar bilan bezalgan ot-ulov
anjomlarini tayyorlash bilan bog‘liq holda hunarmandchilik yuksaldi.
Ilk o’rta asrlarga oid frank me’morchiligi namunalari juda kam saqlanib qolgan
bo‘lib, ular hozirgi Fransiya hududidagi bir nechta kichkina cherkovlardangina iborat
xolos. Varvarlar me’morchiligi (xristianlikkacha bo‘lgan davr) namunasiga Ravenndagi
ostgot qiroli Teodarix (520-530-yillar) qasri misol bo‘la oladi.
Miniatyura – kitoblarni rasmlar bilan bezash keng tarqaldi. Monastirlarda
diniy kitoblarni yozish va bezashga moslashtirilgan maxsus ustaxonalar-
«skriptoriylar» faoliyat ko‘rsatgan. Biroq dunyoviy kitoblar hali juda kam bo‘lgan.
O‘rta asrlar bizga boy me'morchilik san'ati yodgorliklarini qoldirdi. V-X
asrlarda ko‘pincha mustahkam bo‘lmagan yog‘och imoratlar qurilgan. Me’morlar
V-VI asrdayoq shaharlarni rejalashtirishning yangi uslublarini yaratishdi. Yangi
ko‘rinishdagi shahar markazida bosh maydon va ibodatxona joylashib, undan
shaharning turli tomonlariga ko‘chalar tarqalgan. Xuddi shu paytdan ko‘p qavatli,
peshtoqli uylar, boylarning mustahkam koshonalari, saroylari paydo bo‘ldi. Vizantiyada
cherkov va ibodatxonalar qurilishi ham yuksak san’at darajasiga ko‘tarildi. 532-537-
yillarda imperator Yustinianning buyrug‘i bilan bunyod etilgan Muqaddas Sofiya
ibodatxonasi bunga misol bo‘la oladi. Bino gumbazi diametrining o‘zi 30 metrdan
ortiq bo‘lib, ibodatxona ichidagi ustunlar, uning devorlari turli rangdagi marmarlar
va mozaikalar bilan qoplangan.
Yevropada qurilish-me’morchilik sohasi, ayniqsa, XI asrdan boshlab tez rivojlandi.
Dastlabki paytda binolar va, hatto, zadogonlar qal’alari ham yog‘ochdan qurilgan. O‘rta
yer dengizi havzasidagi shaharlar qurilishida toshni ashyo sifatida ishlatish uchun bir
necha asr kerak bo‘ldi. Toshning yumshoq turlari bo‘lmagan mamlakatlarda, jumladan,
Angliya va Polshada binolar pishiq g‘ishtdan qurilgan. Ibodatxonalar va monastirlar
toshdan qurilgan.
XI asrda Yevropada katta qurilishlar, gumbazli g‘ishtin binolar paydo bo‘ldi.
IX-XIII asrlarda Yevropada ikkita arxitektura uslubi roman va gotik uslublari
almashdi. Ko‘pincha roman va gotik arxitektura uslublari ibodatxonalar qurilishida
o‘z ifodasini topdi. Buni o‘sha davr taqozosi cherkov hukmronligining ta'siri, deb
baholash mumkin.
Binokorlik qurilish ishlarida qadimgi Rim me'morchiligi namunalaridan ham
foydalanilar edi, shuning uchun IX-XII asrlarda paydo bo‘lgan bu uslub roman
uslubi (“Rim” – lotincha ”Roma” so‘zidan olingan) deb atalgan. Amalda, roman
arxitektura uslubi antik-rim uslubidan o‘zining qo‘polligi, og‘irligi bilan farq qilar
edi. Roman uslubidagi binolarning juda qalin va katta gumbazlarining og‘irligiga
bardosh berishi uchun devorlari qalin qilib qurilar edi. Ularning derazalari esa
kichik, minoralari pastroq va keng edi. Yarim doiraviy arkning shakli hamma joyda
– gumbazlarda, derazalarda, ibodatxonaga kirishdagi eshiklarda ham ko‘zga
tashlanadi. Roman uslubida qurilgan ibodatxonalar o‘sha davrning notinchligini aks
ettirardi, katolik cherkovining kuch-qudratini ko‘rsatish uchun zodagonlar
o‘rtasidagi urushlar ibodatxonalarni qal'aga o‘xshatib, salobatli va haybatli qilib
qurishni taqozo etardi.
Roman uslubida qo‘rilgan mashhur yodgorliklarga Fransiyadagi Puate va
Arledagi soborlarni, Klyunidagi cherkov, Klermon-Ferandagi Notr Dam dyu Por
cherkovi, Germaniyadagi Shpeyer, Vorms, Mayni, Aaxen soborlarini ko‘rsatish
mumkin.
Texnik jihatdan ustunroq ikkinchi uslub – gotik uslubi edi. U XII-XIII asrlarda
dastlab Shimoliy Fransiyada paydo bo‘lib, keyinchalik butun Yevropaga tarqaldi
(gotika – german qabilalaridan hisoblangan gotlar nomidan olingan).
Binokorlikdagi mahoratning o‘sib borishi yarim doira shakldagi qo‘pol
gumbazlarni ancha yengil va o‘tkir uchli baland qubbalar bilan almashtirishga
imkon berdi. Gotik uslubida qurilgan binolarga qalin devorlar kerak bo‘lmay qoldi.
Roman uslubidagi derazalar kichik bo‘lib, soborlar ichi yarim qorong‘u bo‘lsa, gotik
uslubidan binolardagi derazalar katta va rangli oynalar natijasida soborlar ichi
yorug‘ bo‘lar edi.
Gotik uslubida qurilgan soborlarning asosiy hususiyati binoni osmonga tobora
yuqori ko‘tarilayotganday qilib ko‘rsatish edi. Bunga tik qiya tomlar, o‘tkir uchli
arklar, eng tepasida ingichka nayza o‘rnatilgan baland minoralar orqali erishilgan
82
(binolarning balandligi katta soborlarda 150 metrgacha yetardi). Mazkur uslubdagi
binolarning mumkin qadar balandroq qilib qurishga intilishning yana bir sababi bor.
Gap shundaki, aholi soni oshib borgan, baland va mustahkam qal’a devorlari bilan
o‘ralgan shahar maydonini kengaytirish oson bo‘lmagan. Bu esa, eniga o‘sishga
imkon topa olmagan binolarning bo‘yiga o‘sishiga olib keldi. Yarim doirali qubbali
peshtoq o‘rniga endilikda uchi nayzasimon peshtoq qilinadigan bo‘ldi. Bu uchli
peshtoq va gumbazlarni Yevropaga dastlab musulmon ustalari olib kirdilar.
Gumbazlar sinch ustiga o‘rnatilib, ibodatxonaning baland va ko‘rkam ishlangan
ustunlariga tayanib turardi. Shu tariqa, hozirgi zamon qurilishida ishlatiladigan
temir-beton va po‘lat karkaslar (sinchli) kabi qurilmalar paydo bo‘ldi.
Bunday hashamatli ulkan va go‘zal soborlarga ibodat qilish uchun kelgan
dindorlar qoyil qolib, xudoning kuch-qudrati oldida o‘zlarini zaif va notavon deb his
qilar edilar. Soborlar ko‘p vaqtlargacha shaharning birdan-bir katta binosi bo‘lib,
unda ibodatlardan tashqari, shahar aholisining yig‘ilishlari, diniy mazmundagi teatr
tomoshalari,
universitet
professorlarining
leksiyalari,
hattoki,
tuzilgan
shartnomalarni imzolash kabi marosimlar ham o‘tkazilgan.
Gotik uslubidagi mashhur arxitektura yodgorliklari Fransiyada Parijdagi Bibi
Maryam, Ruan, Reyms, Shartr soborlari, Angiliyada – Londondagi Vestminster
abbatligi va Linkoln shahridagi sobor, Italiyada Milan sobori, Chexiyada Praga
sobori, Polshada Krakov soborlari hisoblanadi. Undan tashqari, ma'muriy
binolardan Bryusseldagi shahar ratushasi, Fransiyada Ambuazdagi qirol saroyi,
xususiy binolardan fransuz Jak Kerning uyi (Burj shahri) mashhur yodgorliklar
hisoblanadi.
Roman va gotik uslublaridan tashqari, o‘rta asrlar arxitekturasida yana ikkita
uslub mashhur bo‘lgan. Bu – Italiyada vizantiya uslubi (Avliyo Mark sobori,
Venetsiyada Dojlar saroyi) va Ispaniyada arab yoki mavritan uslublaridir (Sevilye
sobori, Granadadagi Algambra saroyi, Sevilyeda Alqasar qal'asi).
Haykaltaroshlik va tasviriy san'at arxitektura bilan mahkam bog‘langan edi.
Soborlar xudo, avliyolar, yepiskoplar va qirollarning yuzlarcha va hatto minglarcha
relyef va haykallari bilan bezatilgan, devorlariga esa juda ko‘p suratlar solingan edi.
Agar antik san'atkorlar ko‘pincha inson gavdasining go‘zalligini ulug‘lagan
bo‘lsalar, o‘rta asrlar san'atkorlari odamlarning fikr boyligi, tuyg‘u va kayfiyatlarini
ko‘rsatib berishga harakat qilganlar. Ayniqsa onaning bolaga bo‘lgan mehr-
muhabbatini ulug‘lashi (Bibi Maryam, «Madonna») yoki Iusus Xristosning qayg‘u-
alami, qahr-g‘azabi tasvirlari yaratilishi (ikonografiya) kuchli ta'surot qoldiradi.
Ilk o‘rta asrlarda xristian Yevropasida haykaltaroshlik va tasviriy san’at
taqiqlanmagan bo‘lishiga qaramasdan, ularda ham ancha vaqt davomida asosan diniy
mavzular ustunlik qilgan. Asosan bu Iso payg‘ambar, Momo Xudo, apostollar
(payg‘ambarlar) timsollari edi. Dastlab Iso tasvirlari yunon va rim afsonalari
timsollarini eslatgan. Xristianlarning ayrim tamoyillariga qarama-qarshi bo‘lishiga
qaramasdan, antik dunyoning madaniy-tarixiy an’analari xristian dini tomonidan
butunlay uloqtirib tashlanishi mumkin emas edi. Xristian dinini qabul qilgan ko‘plab
odamlarda hali eski madaniyat an’analari bilan bog‘liq bo‘lgan turli estetik
ehtiyojlar saqlanib qolgan edi.
Eng dastlabki xristianlarda Xudo tasvirini yaratish muammosi bo‘lmagan, chunki
dastlabki xristianlar yahudiylar bo‘lib, ularning dinida tasviriy san’at umuman
taqiqlangan edi. Xristian dinining g‘arbga tarqalib borishi bilan yangi xristianlar Xudo
timsolini ko‘rishni xohlaydilar. Diniy markaz bo‘lmaganligi bois bunday muammolarni
hal qilish imkoni yo‘q edi. Isoni Orfey ko‘rinishida, chiroyli yoki xunuk qilib
tasvirlashga urinishlar bo‘ldi. Ikonalarni yaratishning yo‘lga qo‘yilishi ma’lum
ma’noda mazkur muammolarning yechimini topish imkonini berdi. Ikonografiya – bu
Iso payg‘ambar timsolini yaratishda rassom asoslanishi, qat’iy amal qilishi lozim
bo‘lgan qonun-qoidalar majmuasidir. Ikona savodsiz omma uchun xudo bilan ruhiy-
hissiy bog‘lanish, aloqa shakli sanalgan. Tasvirda xudoni bandalarning gunoh
kechmishlarini mag‘firat etishga qaratilgan motamsaro ko‘rinishi ifodalangan.
Ikonalar yaratishning turli milliy, hududiy maktablari paydo bo‘la boshladi
(masalan, Vizantiya, rus maktablari). Ikona chizishda rassomlar yirik tasvirlarga
turli qismlar, kiyim va umumiy rangning haqiqatga yaqin bo‘lishiga intilmaganlar.
Tasvir keng qamrovli bo‘lib, real hayotiylikdan chetlash orqali tomoshabin
e’tiborini to‘la badiiy asarning ruhiy mazmuniga qaratish imkonini bergan.
O‘rta asr rasmlarida mazmunan va geografik jihatdan, vaqt nuqtayi nazaridan
o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan voqea-hodisalarni ham birlashtirishga intilishni kuzatish
mumkin. Masalan, XV asrda yaratilgan va hozirgi kunda Florensiya muzeyida
saqlanayotgan naqshinkor idishdagi «Paris ustidan sud» asarida mashhur afsonaning
birdaniga bir nechta ko‘rinishlari tasvirlangan: Parisning cho‘ponlik davri, Momo-
Xudolar yig‘ini, oltin olmaning taqdim etilishi va hokazo. O‘rta asr rasmlaridagi
umumiy vaqt tasodif emas, balki qonuniyatdir.
O‘rta asrlar musiqasida ham asosiy mavzu xudoni kuylash, injil asotirlarilari,
avliyolar hayoti, ruhiy-axloqiy poklanish, gunohdan mag‘firat bo‘lish aqidalari
asosiy o’rin olgan edi. Musiqaviy madaniyat negizini cherkov qo‘shiq-kuyi (liturgiya),
she’riyat va dramaturgiyani o‘zida uyg‘unlashtirgan cherkov tantanalari tashkil etar edi.
Haykallar, relyeflar va rasmlar o‘sha davrda juda katta ahamiyatga ega
bo‘lgan, ular «savodsiz kishilar uchun diniy kitob» bo‘lib xizmat qilgan,
odamlarning dinga e'tiqodini mustahkamlanishiga ham xizmat qilgan.
Roman haykaltaroshlari odamlarni ko‘pincha nimjon, xunuk va ozg‘in qilib
tasvirlar edilar. Ular odamlarning qayg‘u-alamlarini yoki xursandchiliklarini
kuchliroq aks ettirish niyatida haykallarning turishini va harakatlarini ko‘pincha
g‘ayri tabiiy ko‘rinishda aks ettirar edilar (Xristos haykali, XI asrga oid Ispaniyada,
Apostol Pyotr relyefi, XII asrga oid Fransiyada va boshqalar).
Gotik uslubidagi haykallarda odamlarning qiyofasi roman uslubida yasalgan
haykallardagiga qaraganda to‘g‘riroq tasvirlangan, qaddi-qomatlari qandayligi
kiyimlarining burmalaridan bilinib turadi, ularning ko‘rinishlarida harakat ko‘proq
ifodalangan (Ispaniyada Toledodagi Madonna haykali, Fransiyada Mariya va
Yelizaveta haykallari (Reyms sobori), Germaniyadagi Ekkexard va Uta haykallari
(Naumburg sobori) va boshqalar). Undan tashqari, gotik uslubida qurilgan
binolarning tashqi devorlarida, ko‘pincha soborlarda haybatli yarim qush-yarim
hayvon va boshqa afsonaviy mahluqlarning haykallarini uchratish mumkin
(Parijdagi Bibi Maryam sobori). Bu haykallarda odamlarning do‘zaxdagi «yovuz
kunlar» haqidagi tasavvurlari aks ettirilgan.
84
Roman uslubidagi rassomchilik haqida gapirganda, bu yerda ham
haykaltaroshlikka
o‘xshab
suratlar
xunukroq
solingan.
Ular
ko‘pincha
ibodatxonalarning devorlariga solingan. Bu suratlarda «aziz avliyolar» va xudoning
o‘zi qahr-g‘azab bilan xo‘mrayib qarab turgani tasvirlangan (Madonna, Avliyo
Kliment cherkovi, XII asr, Ispaniya, Ikona Avliyo Sergey va Vakx, VI asr,
Vizantiya).
Gotik uslubdagi soborlarning devorlarida suratlar uchun joy kam qoldirilgan.
Egik qo‘rg‘oshin chambar bilan bir-biriga ulangan rangdor tiniq rangli oyna
parchalaridan ishlangan vitrajlar surat yoki manzaralar g‘oyat katta derazalarni
quyidan yuqorisiga qadar qoplab olar edi (Parijdagi Shartrda, Reymsdagi soborlar
vitrajlari). Yorug‘lik vitrajlar orqali ibodatxona binosiga kirib ustun kollonalarda,
ravoqlarda va polda jilvalanar va unga chiroyli, tantanali tus berar edi.
O‘rta asrlar rassomlik san'atining katta yutuqlaridan biri – bu kitob
miniatyurasi edi. Bu miniatyuralar o‘rta asr kishilarining hayotini har tomonlama
aks ettirar edi. Lekin miniatyuralardagi suratlar yalpoq, tekis bo‘lib ko‘rinadi, chunki
yaqindagi va uzoqdagi narsalar bir xil kattalikda tasvirlanar edi.
O‘rta asrlardagi Vizantiya Yevropada eng ilg‘or o‘ziga xos madaniyatga ega
bo‘lgan davlat edi. Qit’ani german qabilalari bosib olgan bir paytda, yunon-rim
madaniyati davomchisi bo‘lgan Vizantiyada maorif, ilm-fan va san’at yuksak
darajada rivojlandi. Vizantiyaliklar ta’limning har qanday turiga, ilm-fanga katta
e’tibor bilan qaraganlar. Mamlakatda davlat tili yunon tili bo‘lib, qadimgi Rim
maorifi tartibi to‘la saqlab qolingan edi. Bolalar 6-7 yoshdan maktabga berilib,
ularga 2-3 yil davomida o‘qish, yozish va hisob o‘rgatilar edi. Diniy maktablar bilan
birga davlat maktablari va xususiy maktablar ham faoliyat ko‘rsatgan. Umuman,
aholining barcha toifalari uchun boshlang‘ich ta’lim olish imkoniyati mavjud edi.
Konstantinopolda IX asrda Magnavr oliy maktabi ochildi. Poytaxtda 1045-yilda
tashkil qilingan universitetda huquqshunoslik va falsafa fakultetlari, oliy tibbiyot
maktabi mavjud edi.
Vizantiyada matematika, ayniqsa, algebra muvaffaqiyatli rivojlandi.
Matematika
va
astronomiyaning
taraqqiyoti
kundalik
amaliy
hayotga-
hunarmandchilik, dengizchilik, savdo, harbiy ish, qishloq xo‘jaligi rivojlanishiga
bo‘ysundirilgan edi. Muvaffaqiyat qozongan muhim sohalardan yana biri tibbiyot
bo‘lgan.
Tibbiyot
va
hunarmandchilik
ehtiyojlari
kimyoning
rivojlanishini
rag‘batlantirdi. Vizantiyaliklar shisha, emal bo‘yoq tayyorlashning antik davrdan
saqlanib qolgan sirlaridan xabardor bo‘lishgan. Imperiyada VII asrda kashf qilingan
“yunon olovi” (neft va smola qorishmasidan tayyorlangan yonuvchi modda) dengiz
floti va quruqlikdagi janglarda vizantiyaliklarga ko‘plab g‘alabalar keltirgan.
Vizantiyada tarix va geografiya fanlari ham taraqqiy qilgan. Geograflar
yaratgan xaritalar, shaharlar loyihasi chizmalari o‘z davrida ushbu sohaning yuksak
muvafaqqiyati belgisi edi. Tarixchilar tomonidan yaratilgan asarlar ham o‘zining
haqqoniyligi, aniqligi va xolisligi bilan ajralib turardi.
Xulosa qilib shuni ta’kidlash joizki, o‘rta asr Yevropa madaniyati mazmun
jihatidan xilma-xilligiga qaramasdan, jahon madaniyati tarixida o‘ziga xos o‘rin
egallaydi. O‘rta asrlar madaniyatini yanada yuksalishi uning so‘nggi davriga to‘g‘ri
keladi, u tarixga Uyg‘onish davri madaniyati nomi bilan kirgan.
3.2. Uyg’onish (Renessans) davri Yevropa madaniyati
Uyg‘onish
davri
(Renessans)
–
G’arbiy
va
Markaziy
Yevropa
mamlakatlarining madaniy va g‘oyaviy rivojlanishidagi davr bo‘lib, u o‘rta asrlar
madaniyatidan yangi davr madaniyatiga o‘tish davri hisoblanadi. U Italiyada XIV-
XVI asrlarda, boshqa mamlakatlarda XV asrning oxiri – XVI asrlarda rivojlangan.
Uyg‘onish davri madaniyatining beshigi go‘zal Florensiya shahri hisoblanadi.
XIV-XV asrlarda Italiyada boshqa mamlakatlarga nisbatan shaharlar yuksala
boshladi. Uning boy shaharlarida sanoat yaxshi rivojlana boshlaydi, dastlabki
manufakturalar paydo bo‘ladi. Bu shaharlar yirik savdo markazlariga aylanib,
Yevropaning boshqa mamlakatlari va yaqin Sharq mamlakatlari bilan savdo-sotiq
ishlarini olib borganlar. Bu shaharlardagi yirik banklar halqaro ahamiyatga ega
bo‘lgan operatsiyalarni amalga oshira boshlaydi. Badavlat kishilarning yangi avlodi
avlodi yuzaga kela boshlaydi. Bu avlod dunyoga yangicha qarar edi. Ular savdo-
sotiq va sanoatda yollanma ishchilar kuchidan foydalanish yo‘li bilan boylik
orttirishga intilardi. Shuning uchun ularning boyligi ortib bordi va bu boylikning bir
qismini madaniyatni rivojlantririshga sarf qilish imkoniyati yuzaga keladi. Ayniqsa,
fan va texnikaning rivojlanishidan badavlat kishilar manfaatdor edilar. Buni o‘sha
davrning murakkab xo‘jalik hayoti taqozo etar edi. Yangi ishlab chiqarish
munosabatlarining shakllanishi Uyg‘onish davri iqtisodiy hayotiga xos xususiyatdir.
Manufaktura texnikasini rivojlantirish, navigatsiya ishlari, murakkab komersiya va
bank hisoblari, tabiiy fanlar va matematikaning rivojlanishini talab qilardi.
Shuningdek, aynan Italiyada antik Rim madaniyati an’analari, ayniqsa, lotin
tili, antik davr shaharlari, pullari va boshqalar eng ko‘p saqlanib qolgan edi. O‘tmish
ulug‘vorligini tasdiqlovchi tarixiy xotiraning ham saqlanib qolganligi yangi
madaniyatning shakllanishida katta ahamiyat kasb etdi.
Undan tashqari, cherkov ruhoniylari, zodagonlar, shahar boylari «narigi
dunyoda» emas, balki shu dunyoda yaxshi hayot kechirish uchun o‘zlariga sharoitlar
yarata boshladilar. Ular bir-birlarinikidan hashamatliroq saroylar qurdirishga,
uylarini zeb-ziynatlar bilan to‘ldirishga va chiroyliroq kiyinishga harakat qilardilar.
O‘sayotgan shaharlarda yangidan paydo bo‘lgan badavlat kishilar bilan birga aqliy
mehnat bilan shug‘ullanuvchi alohida kishilar guruhi, ya'ni ziyolilar –
adabiyotchilar, shoirlar, publitsistlar, vrachlar, o‘qituvchilar, injenerlar, texniklar,
buxgalterlar, huquqshunoslar, musavvirlar, haykaltaroshlar va me'morlarningyangi
avlodi shakllana boshladi. Bu yangi avlod ziyolilari yangi madaniyatning –
Uyg‘onish davri madaniyatining asosiy yaratuvchilari edi.
Uyg‘onish davri (Renessans) madaniyati antik davr madaniy merosiga
murojaat qildi, bamisoli uning «qayta uyg‘onishi»ga sababchi bo‘ldi (uyg‘onish
davri nomi ham shundan). Cherkov tomonidan qoralangan va avvalgi asrlarda
unutilib ketgan qadimgi madaniyat guyo yangidan uyg‘onayotgandek edi.
Qadimgi madaniyatni qadrlovchilar qadimgi Grek va Rim qo‘lyozmalarini
qidirib topib, antik tasviriy san'atni, haykaltaroshlikni va me'morchilikni har xil
yodgorliklarini o‘rganishar va kolleksiya qilishar edi. Italiya jamiyatida qadimgi
klassik tillarga (grek va lotin tillari), qadimgi falsafa, tarix va adabiyotga chuqur
qiziqish paydo bo‘ldi. Qadimgi madaniyat asarlari quvnoqligi, insonning
go‘zalligini kuylovchi asarlar bo‘lganligi bilan o‘rta asrlar cherkov san'atidan farq
qilar edi. Qadimgi madaniyat sinchiklab o‘rganilib to‘la ravishda taqlid qilinmagan,
balki yangicha ishlanib yangicha dunyoqarashni vujudga kelishiga yordam berdi.
Katolitsizm inqirozi shu darajada jiddiy ediki, xristian dinida paydo bo‘lgan
yangi oqim – protestantizm qudratli Reformatsiya harakatining vujudga kelishiga
sabab bo‘ldi.
Uyg‘onish davrining asosiy g’oyasi – gumanizm (insonparvarlik) bo‘lib, u
rivojlanayotgan yangi avlod kishilarining dunyoqarashi edi.
Gumanizm – insonparvarlik («homo» – odam, «humanus» – insoniy) degan
ma'noni beradi. Gumanistik dunyoqarash insonning cheksiz imkoniyatlariga, uning
irodasi va aql-zakovatiga ishonch bilan qarab katolik sxolastikasini va zohidlikni
inkor qilar edi. Agar qadimgi yozuvchilar insonni xudoning ojiz, itoatkor bandasi,
deb tasvirlagan bo‘lsalar, gumanistlarning asarlarida esa inson o‘z taqdirini o‘zi hal
qiladigan, ko‘zlagan maqsadiga erisha olishi yoki erisha olmasligi o‘zining
qobiliyati va g‘ayrat-shijoatiga bog‘liq bo‘lgan siymo, deb tasvirlana boshlandi.
Yetuk, ozod ijodkor shaxs idealini, voqelikdagi go‘zallik va uyg‘unlikni qaror
toptirish pafosi, borliqning asosi bo‘lgan insonga murojaat qilish, olamning
yaxlitligi va uning izchil qonuniyatlarini his qilish Uyg‘onish davri madaniyatiga
o‘lkan g‘oyaviy mazmun, ulug‘vorlik, qahramonona ko‘lam bag‘ishladi.
XV asrning ikkinchi yarmida gumanizm Yevropaning boshqa mamlakatlariga
ham keng tarqaldi. Ayniqsa, qo‘shni Germaniyada gumanistik g‘oyalar katolik
cherkoviga qarshi kurashni ifodalovchi yo‘nalishda rivojlandi. XVI asrga kelib
gumanizm butunlay umumevropa madaniy harakatiga aylanib, o‘rta asrlar
sxolastikasiga katta zarba yetkazgan edi.
Bu yangi buyuk aqliy harakatga ulug‘ shoirlar va yozuvchilar, olimlar va
san'atning turli sohalarida ijod qilgan madaniyat arboblari o‘z hissalarini qo‘shdilar.
Gumanistik g‘oyalar o‘rta asrning so‘nggi, yangi davrning birinchi shoiri, buyuk
siymo Dante Aligyeri (1265-1321)ning «Komediya», «Ziyofat», «Monarxiya»
asarlarida bayon etilgan. Dante xristian aqidalarini o‘zgarmas haqiqat sifatida tan olgan
holda, ilohiy va insoniy munosabatlarni yangicha talqin qiladi, ularni bir-biriga zid
qo‘ymasdan, har ikkalasini o‘zaro birlikda deb biladi. U bu dunyoda insonni rohat
farog‘atga quyidagi ikkita yo‘l olib boradi, deb hisoblaydi: falsafiy ta’lim, ya’ni inson
tafakkuri, uning qobiliyati hamda muqaddas ruhdan kelib chiquvchi «ma’naviy ta’lim».
Shoir gumanizmi tarkidunyochilik (asketizm)ga qarshi qaratilgan va inson kuchiga to‘liq
ishonch ruhi bilan sug‘orilgan. Dantening fikricha, inson o‘z farovonligi uchun o‘zi
kurashishi lozim. Boylik yoki merosga asoslangan nufuz va obro‘ kishi taqdirida hal
qiluvchi omil bo‘la olmaydi, aksincha inson o‘zining shaxsiy fazilat va sifatlariga tayanib
baxt saodatga erishmog‘i lozim.
«Monarxiya» asarida shoir o‘zining cherkovga nisbatan siyosiy nuqtai nazarini
bayon qilgan. Uning fikricha, cherkov odamlar turmushiga aralashmasdan, faqat «narigi
dunyo» masalalari bilan shug‘ullanishi darkor. Siyosat esa, inson tafakkuriga, uning
manfaatlariga bo‘ysunishi kerak.
Uning «Ilohiy komediyasi» o‘rta asrlar ideologiyasini yaqqol namoyon
ettiruvchi asarlardandir. Bu asar 3 qismdan iborat bo‘lib («Do‘zax», «Tozalov»,
«Jannat»), o‘zida olam tuzilishi to‘g‘risida o‘rta asrlar tushunchasini ifodalagan.
Florensiyalik Franchesko Petrarka (1304-1374) va Djovanni Bokkachcho
(1313-1375) uyg’onish davri adabiyotining yirik namoyondolaridan edilar.
Franchesko Petrarka birinchi bo‘lib antik davr madaniyatiga, Gomer va Vergiliylar
ijodiga qaytish to‘g‘risida gapiradi. Petrarka xristianlikni rad etmaydi, ammo uning
ta’limotida din o‘zgacha, insonparvar yo‘nalish kasb etgan. Shoir sxolastikaga, uning
inson muammosiga nisbatan befarqligiga qarshi chiqadi. Petrarka she’riyat, ritorika,
adabiyot, etika, estetikaning inson axloqiy va ruhiy kamolotida tutgan o‘rnini,
ahamiyatini ta’kidlab, ushbu sohalar rivoji madaniyat yuksalishini ta’minlaydi, deb
hisoblaydi. Shoir antik davr madaniyati va ma’rifatini o‘tib ketgan oltin asr,
yo‘qotilgan jamiyat deb hisoblab, ushbu merosni zamondoshlariga aniq va
tushunarli holda yetkazishga harakat qiladi. U avvalo, insonning ichki, axloqiy
muammolariga e’tiborini qaratadi. Bu narsa Uyg‘onish davri individualizmining
muhim belgisi edi. «Mening sirim» nomli asarida Petrarka insonning eng chuqur
ichki ziddiyatlari va ularni bartaraf etish yo‘llarini ko‘rsatadi.
Petrarka o‘zining ishqiy sonetlari (Lauraga atalgan), va Djovanni Bokkachcho
o‘zining 100 novelladan iborat mashhur kitobi «Dekameron» bilan gumanistik
adabiyotga va Italiya adabiy tiliga asos soldilar.
Florensiyalik Leonardo Bruni (1369-1444) gumanistik ruhda yangi pedagogik
tizimga asos soldi. U birinchilardan bo‘lib, xotin-qizlar o‘qishining tarafdori edi.
O‘zining 12 kitobdan iborat «Florensiya tarixi» asarida XIII-XIV asrlar ijtimoiy
harakatlariga katta ahamiyat bergan edi.
Fransuz satirik yozuvchisi, monax, botanik va shifokor Fransua Rable (1494-
1553) o‘zining «Gargantyua va Pantagryuel» romanida hukmron doiralarni masxara
qilib, urushlarni qoralagan. Ma’lum darajada utopik g‘oyalarni o‘zida aks ettirgan
bu roman tarbiya, urush va monastir hayoti mavzusiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda
Rablening jamiyat, uni rivojlantirish, inson huquqlari, jamiyatdagi ayollarning o‘rni,
kishilar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarga doir qarashlari aks ettirilgan. Bu romanda
katoliklar va protestantlar o‘rtasidagi kurash tasvirlangan (Papamaniya mamlakatiga
kelganlarida katoliklar «qiltanoqday ingichka, ozg‘in edilar, bu yerda esa ular
birdaniga cho‘chqaday semirib ketdilar», chunki «dunyoning hamma tomonidan»
ularga daromad kelib turadi).
Ingliz yozuvchisi Tomas Mor (1487-1535) o‘zining «Davlatni eng yaxshi
tartibda tuzish haqida va yangi Utopiya oroli to‘g‘risida qimmatli kitob» asarida
xalqning boshiga tushayotgan azoblarning sababchisi xususiy mulk, deb hisoblab
adolatli va baxtiyor mamlakat – Utopiya orolini (aslida yo‘q joy) chiroyli tasvirlagan
(Bu orolda hamma mehnat qiladi, bo‘sh vaqtida fan, san'at bilan shug‘ullanadi, bu
yerda hech kim birovlarning hisobiga yashamaydi, hamma baxtli va go‘zal hayot
kechiradi). Lekin bu maqsadga erishish yo‘lini ko‘rsatmagan, shuning uchun amalga
oshirib bo‘lmaydigan orzu – utopiya deb atalgan.
Gumanizmning yana bir yorqin namoyandasi fransuz faylasufi Mishel
Monten (1533-1592) edi. U o‘zining «Tajribalar» asarida sxolastikani tanqid qilib,
insonni eng buyuk qadriyat deb e’lon qiladi. Monten inson shaxsining mustaqilligi
va erkinligi g‘oyasini ilgari suradi. Uning ta’limoti individualizm, riyokorlik
ruhidagi qarashlarga qarshi yo‘naltirilgan. U insonning mustaqil, erkin tafakkurini
bug‘uvchi loqaydlik, riyokorlik, taqlid qilishni qoralaydi. Xudoga nisbatan u skeptik
munosabatda bo‘ladi. Shuning uchun inson faoliyatiga hech qanday aloqasi yo‘q
xudo qandaydir shaxssiz mohiyatdir. Montenning din erkinligi haqidagi fikri
taraqqiyparvar ahamiyatga ega. Uningcha, bironta din boshqa dinlar ustidan ustunlikka
ega emas.
Montenning gumanizmi ham naturalistik ruhda: inson tabiatning bir qismi,
shuning uchun o‘z hayotida ona-tabiat nimani o‘rgatsa, shunga amal qilishi kerak.
Falsafa murabbiylik vazifasini bajaradi. U odamlarni to‘g‘ri, tabiiy va olijanob hayotga
yo‘naltirishi kerak.
Montenning g‘oyalari falsafaning Yevropadagi kelgusi rivojiga, xususan, Bekon,
Dekart, Gassendi ta’limotiga, fransuz ma’rifatparvarlaridan Volter, Lanetrilar
ta’limotining shakllanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi.
Gumanizmdan farqli ravishda (inson ikkinchi Xudo) reformatsiya, insonning
azaliy gunohkorligi haqidagi g‘oyani saqlab qoladi. Italiyada reformatorlik harakati
yetakchisi Djon Sovnarola (1452-1498) edi. U cherkov tomonidan ta’qib qilinib,
gulxanda yoqib o‘ldirilgan.
Reformatorlikning asosiy namoyandalari nemis ruhoniysi Martin Lyuter (1483-
1546), fransuz ruhoniysi Djon Kalvin (1509-1564) va Tomas Myunser (1490-1525) edi.
Tomas Myunser reformatsiyaning xalqchil qanotiga boshchilik qiladi, uning xatti-
harakatlari dehqonlar urushiga turtki bo’ldi. Reformatsiyaning aniq boshlangan
sanasi Lyuter tomonidan Vittenburgdagi cherkov eshigiga indulgensiyalarni
sotishga qarshi qaratilgan 95 ta tezisni osib qo‘ygan kun – 1517-yil 31-oktabr
hisoblanadi. Martin Lyuter hukmdorlarga murojaat qilib, ulardan zambaraklar
tayyorlash, yo‘llar qurish, ko‘priklar bunyod etish va boshqa ishlarga sarflanayotgan
xarajatlarning ma’lum qismini yoshlar ta’lim-tarbiyasiga ajratishga chaqirdi.
Reformatsiya xristian dinidagi yangi oqim – protestantizmning paydo
bo‘lishiga olib keldi. Protestantizmning eng asosiy tamoyillaridan biri xristian
dinining dastlabki davrlaridagi sofligiga erishish edi. O‘rta asrlardan amal qilina
boshlangan qator an’analar, urf-odatlar protestantlar tomonidan ortiqcha va noto‘g‘ri
deb topildi. Ular xristian dinidan chetlanishga olib keladi, degan g‘oyani ilgari surdi.
Jumladan, reformatsiya davrida aynan diniy mavzulardagi qator pyesalar taqiqlandi.
Protestantizm ikonalarga sig‘inishni ham qoraladi. Ikonalarga sig‘inish deyarli
butlarga sig‘inish bilan tenglashtirildi. Ammo protestantlar tasviriy san’atni unchalik
qoralamadilar.
Gumanizmning adabiyotdagi yorqin namoyandasi yirik ingliz yozuvchisi
Vilyam Shekspir (1564-1616) edi. U butun hayotini teatr bilan bog‘lab, 37 ta pyesa
(komediya, tragediya, drama) va ko‘pgina sonetlar yozib qoldirgan. Ularning ichida
mashhurlari «Qaysar qizning quyulishi», «Yuliy Sezar», «Makbet», «Hamlet»,
«Otello», «Qirol Lir», «Romeo va Julyetta» asarlaridir. Boshqa gumanist
yozuvchilarga o‘xshab Shekspir o‘z asarlarida insonni ulug‘ligini va hukmron
tuzumning razilligini tasvirlagan. «Ko‘rganlarim – bari razolat!», deb hayqiradi u.
Uning qahramonlari pok vijdonli, kuchli, jasur va dovyurak kishilar, ular jafo
chekadilar va kurashadilar, lekin dunyoni o‘zgartira olmaydilar.
Ispan gumanist yozuvchisi Migel Servantes (1547-1616)ning asosiy asarlari
«Don Kixot» va «Galateya» romani, «Numansiya» tragediyasi jahon madaniyatiga
katta ta'sir ko‘rsatdi. Ritsarlik romanlariga parodiya shaklida yozilgan «Don Kixot»
asarida Ispaniyadagi xo‘jalik hayotining keng realistik tasviri yaratilgan.
Uyg‘onish davrida gumanistik adabiyot singari xo‘jalikning rivojlanishi va
o‘qimishli kishilarning ko‘payib borishi bilan fan ancha ilgari siljidi. Odamlar
qo‘lida birinchi marta termometr va barometr, teleskop va mikroskop paydo bo‘ldi.
Mikroskopning paydo bo‘lishi eng mayda tirik organizmlarning (mikroorganizmlar)
hayotini, hayvon va o‘simliklarning tuzilishini tadqiq qilish imkonini yaratdi.
Olimlar yuqumli kasalliklarni qo‘zg‘atuvchi mikroblarni va ularga qarshi kurash
yo‘llarini o‘rgana boshladilar. Bu tibbiyot va biologiya fanining rivojlanishiga olib
keldi.
Geografiya fani sohasida nihoyatda katta yutuqlarga erishildi. Olimlarning
Yer shar shaklida bo‘lishi haqidagi taxminlari XV asrda sayyohlarning qiziqishini
yanada oshirdi. Italiyalik olim, astronom Polo Toskanelli bu g‘oyadan kelib chiqib
dunyo xaritasini tuzdi. Kartada Osiyo qit’asi Atlantika okeanining g‘arbiy
qirg‘oqlarida tasvirlangan bo‘lib, olimning fikricha, Yevropa qirg‘oqlaridan g‘arbga
suzib, Hindistonga borish mumkin. Olim Yer ekvatori uzunligini xato tasavvur qilib,
12 ming kilometrga yanglishgan.
Keyinchalik Kolumb, Vasko da Gama, Magellanning sayohatlaridan so‘ng
Amerika va Avstraliya qit'alari kashf qilindi. Dovyurak sayohatchilar quruqlik,
dengiz va okeanlarning katta qismini tekshirdilar.
Dengiz sayohatining rivojlanishi astronomiyaga doir aniq bilimlarga ega
bo‘lishni talab qilardi. Olamning tuzilishi haqidagi diniy ta'limotga zarba berildi.
Polyak olimi Nikolay Kopernik (1473-1543) osmon jismlarini 30 yildan ortiqroq
kuzatib, yer Quyosh atrofida va o‘z o‘qi atrofida aylanishi, yer planetalarning biri
bo‘lib, boshqa planetalar ham Quyosh atrofida aylanishini kashf qildi. 1543-yilda
Kopernik o‘zining «Osmon jismlarining aylanishi haqida» kitobini e'lon qildi.
Boshqa italyan olimi Jordano Bruno (1548-1600) Kopernik ta'limotini
rivojlantirdi. U «Olamning cheki yo‘q. Olam beqiyos katta va cheksizdir» degan edi.
U juda ko‘p olamlar mavjudligi to‘g‘risida dohiyona taxminni ilgari suradi. Hozir
fan tomonidan bu dadil fikr to‘la tasdiqlangan. Lekin o‘sha davrda bu dinga qarshi
katta zarba edi, shuning uchun Bruno inkvizitsiya sudi bilan tiriklay o‘tda kuydirildi.
Yana bir italyan olimi Galileo Galiley (1564-1642) 32 marta katta qilib
ko‘rsatadigan teleskop yaratib, uning yordamida osmon jismlarini kuzatish orqali
oyda tog‘lar borligini, Quyoshda dog‘lar borlig‘ini, Yupiter planetasi atrofida 4 ta
yo‘ldosh borligini kashf etdi. U Olamning geliosentrik tizimini yoqlab chiqqanligi
uchun inkvizitsiya sudiga tortilgan va Kopernik ta'limotidan voz kechishga majbur
qilingan. U umrining oxirini surgunda o‘tkazdi.
Yangi, davr madaniyatining rivojlanishida kitob bosishning ixtiro qilinishi
katta ahamiyatga ega bo‘ldi.
XIV asrda Yevropada qog‘oz tayyorlash keng yoyiladi. XV asrning
boshlarida g‘arbiy Yevropada diniy adabiyotni ko‘paytirish uchun ksilografik usul
qo‘lanilar edi. Yog‘och yoki mis taxtachada harflarning o‘yilgan nusxalari
tayyorlanib, keyin qog‘ozga bosilar edi. Lekin bu usul mukammal bo‘lmay katta
mehnat talab qilar edi.
91
1445-yilda nemis olimi Iogann Gutenberg (1400-1468) kitob bosishni ixtiro
qildi. U dastlab yog‘ochdan, so‘ng metaldan harflar quyish usulini kashf etdi. Yig‘ib,
tarqaluvchi shriftlar yordamida istalgan sahifa tuzish mumkin edi. Undan tashqari,
Gutenberg kitob bosadigan matbaa dastgohini (press-stanok) ham kashf etdi. Buning
natijasida qog‘ozning ikki tomoniga ham yozuv bosiladigan bo‘ldi. Dastlab, bu
ixtiro o‘ta maxfiy holatda saqlandi. Lekin 15 yildan so‘ng bu kashfiyot
Germaniyadan boshqa mamlakatlarga ham yoyildi.
XV asr oxirida venetsiyalik noshir-gumanist Ald Manutsiy (1448-1515)
1490-yilda o‘zining birinchi bosmaxonasini ochdi. Fransiyalik Anri Eten (1460-
1520) esa o‘zining noshirlik firmasini ochib, u yerda 120 tadan ortiqroq matematika,
falsafa, astronomiyaga oid kitoblarni bosib chiqardi. XVI asrda Yevropa
shaharlarida 1100 bosmaxona ishga tushgan edi. Kitoblar ko‘paydi va arzonlashdi.
Kitob bosishning ixtiro qilinishi insoniyat tarixidagi eng buyuk kashfiyotlardan
biridir. Chunki u maorif, fan va adabiyotni ilgari siljitdi.
Uyg‘onish davri san'at sohasida ham g‘oyat buyuk burilish davri bo‘ldi.
Rassomlar voqelikning jamiki boyligini badiiy aks ettirishni – hajm, kenglik, nurni
ifodalash san'atini, inson qaddi-qomatini va real muhit-interyer, manzarani
tasvirlashni izchil egallab bordilar. Uyg‘onish davrining buyuk rassomlari Djotto
(1266-1337) va Mazachcho (1401-1428) edilar. Ular asosan diniy syujetlar sohasida
ijod qilgan bo‘lsalar-da, lekin ularning asarlarida realistik xislatlar paydo bo‘ladi.
Djottoning mashhur freskalaridan «Iuda bo‘sasi» asarida xoinlik harakati
ifodalangan bo‘lib, unda go‘zal va tik qaragan Xristosning lablaridan bo‘sa olish
uchun lablarini cho‘zib turgan Iudaning ko‘zlarida sotqinlik va yovuzlik aks
ettirilgan.
Leonardo
da
Vinchi
(1452-1519)
Uyg‘onish
davrining
mashhur
rassomlaridan hisoblanadi. U faqatgina buyuk rassom bo‘lib qolmasdan, balki
iste'dodli injener, fizik, anatom, matematik, astronom, geolog, arxitektor va
haykaltarosh edi. U «baxt, mehnat qilgan kishigagina keladi» deb hisoblar edi.
Rassomchilikni Leonardo da Vinchi san'atning asosiy turi deb hisoblar edi. Shuning
uchun ham rassomchilikka ijodiy yondashib, kishining his-tuyg‘ularigacha
tasvirlashga harakat qiladi. Uning buyuk asarlari «Maxfiy kecha», «Madonna Litta»,
«Djakonda» butun jahonda mashhurdir. «Mona Liza» («Djokonda») – yosh ayol
portreti, hozirgi kunga qadar san’atning shu sohasidagi eng mashhur asardir. Rassom
bu suratda yosh ayolning tashqi qiyofasinigina emas, balki uning ichki dunyosini,
kechinmalarini va kayfiyatini ajoyib, sirli tarzda aks ettirgan. Asarda ma’naviy va
jismoniy
go‘zallik,
xususiylik
va
umuminsoniylik
vobastaligi,
o‘zaro
muvofiqlashuv mahorat bilan tasvirlangan. Uning 500 yil muqaddam yaratilganiga
qaramasdan, tasvirdagi timsol yuzasidan bahslar davom etmoqda. Ayrim
mutaxassislar rassom asarida o‘zini tasvirlaganini qayd etadilar. Tasviriy san’atda
ma’lum soniyadagi, aniq bir holat tasvirlanadi. Ammo Leonardo da Vinchi asarining
o‘ziga xosligi, hayratlanarli jihati shundaki, tomoshabinda ayolning yuzidagi
tabassum, uning nigohi har daqiqada o‘zgarib turibdi, degan fikr paydo bo‘ladi.
Leonardo da Vinchi ijodi shunisi bilan qimmatliki, u ijodda o‘zini sinovchi,
tajribachi sifatida namoyon qiladi. Ijod san’atkor uchun cheksiz izlanishlar,
yangidan yangi muammolar yechimini qidirishidan iborat edi. Tasvirdagi soyalar,
ranglar hamohangligi, hatto bo‘yoqlar tarkibi betinim kuzatishlar, tajribalar, sinovlar
natijasida yuzaga kelgan. Odamlar holatlarining, yuz ko‘rinishlarining turli
shakldagi chizmalari fikrimiz tasdig‘idir.
Uyg‘onish davrida ijod qilgan italiyalik buyuk rassomlardan Rafael Santining
(1483-1520) «Sikstin madonnasi», Vechelo Titsianning (1477-1576) «Ippolito
Riminaldi portreti», «Flora»si, Sandro Bottichellining (1444-1510) «Veneraning
tug‘ilishi», «Go‘daklik madonna»si, Veronezening (1528-1588) «Yoshlik va
qarilik» kabi asarlari butun dunyoga mashhur bo‘lgan asarlardir.
Donatello (1386-1466) va Mikelandjelo Buonarotti (1475-1504) Uyg‘onish
davrining buyuk haykaltaroshlari edilar. Donatello bir vaqtda ham haykaltarosh,
ham yirik musavvir-portretchi rassom edi. U o‘zining haykallarida antik davrga
taqlid qilib, go‘zal va nihoyatda real asarlar yaratishga harakat qiladi. Buni uning
«Avliyo Georgiy», «Nikkolo da Utssano byusti» asarlarida ko‘rish mumkin.
Mikelandjelo ham buyuk haykaltarosh va rassom edi, uning ko‘pgina asarlari
bibliya va antik syujetlarga bag‘ishlangan. Uning yaratgan haykallari va chizgan
suratlarida kurashchan insonlar haqidagi, qahramonlar va zabardast, irodali, jasur va
kuchli, go‘zal insonlar haqidagi orzulari aks etgan. Uning shu yo‘nalishda yaratilgan
«Dovud», «Arqonlarni uzayotgan qo‘l», «Pieta» kabi asarlari mashhurdir. Mashhur
rassomning Vatikandagi Sekstin kapellasidagi suratlari soni 700 ga yaqin bo‘lib, u
uzunligi 40, eni 13 va balandligi 20 metrli xonada chizilgan. Mikelanjelo 4 yil
davomida mashaqqatli mehnat qilib, 1512-yilda kapella freskalarini tantanali
ochishga tayyorlaydi. Uning haykaltarosh sifatida yaratgan eng buyuk ishlaridan biri
«Dovud» bo’lib, u g‘oyat katta marmar toshdan ishlangan. Bu haykalning balandligi
5,5 metrni tashkil etadi, zamondoshlari uni «gigant» deb atashadi. Mikelanjelo bu
haykalda dahshatli bir mahluqni yakkama-yakka jangda tosh bilan urib o‘ldirgan
afsonaviy cho‘pon yigitni tasvirlagan. Florensiyaning markaziy maydoniga
o‘rnatilgan bu haykal o‘sha vaqtdan buyon shaharning homiysi hisoblanib keladi.
Umrining oxirida Mikelanjelo me’morchilik bilan shug‘ullanadi. Rimda Pyotr
soborining juda katta gumbazi loyihasini tuzgan, u avliyo Pyotr Sobori qurilishini
nihoyasiga yetkazadi. Sobor Uyg‘onish davrining eng katta namunasidir. Gumbazning
balandligi 132 metr bo’lib, uni ustunlar ko‘tarib turgan.
Uyg‘onish davri arxitekturasida dunyoviy inshootlar – jamoat binolari,
saroylar, shahar uylari yetakchi o’rin ola boshladi. Arxitektorlar orderlar, ark
galereyalari, kolonnalar, gumbazlar, qubbalardan foydalanib, o‘zlari bunyod etgan
imoratlarga ulug‘vor aniqlik, insoniy borliqqa xos uyg‘unlik va mutanosiblik baxsh
etdilar. Italiyada buyuk arxitektorlardan Filippo Brunelleski (1377-1446) birinchi
bo‘lib, katta gumbazli inshootlar qurish muammosini yechgan edi. Uning imoratlari
o‘zining proporsional ko‘rinishi bilan ajralib turadi. Florensiyadagi «Tarbiyalash
uyi», «Kapella Patsi» asarlari shular jumlasidandir. Boshqa buyuk arxitektorlardan
D. Bramantening (1444-1514) «Tempietto», A. Palladioning «Palatso porto», «Villa
Rotonda», «San Djordjio Cherkovi» kabi inshootlari dunyoga mashhurdir.
Me'morchilik
san'atining
buyuk
yodgorliklaridan
Rimdagi
Avliyo
Petr
ibodatxonasini qayd etish mumkin. U tanaffuslar bilan 100 yil davomida (1506-
1590) qurilgan. Uning gumbazi qurilishini Mikelandjelo boshlab, Djakomo dela
Porta tamomlagan. Uning balandligi 132 metrni, maydoni 15 ming kv. m. tashkil
etadi. Uzoq vaqt qurilgan bu ibodatxonada Uyg‘onish davri arxitektura uslubi bilan
bir qatorda barokko uslubi ham ulanib ketgan. Barokko me'morchilik uslubi XVI
asrning oxiri – XVII asr boshlarida butun Yevropada tarqaladi, unda gotik uslubi
hamda ko‘pgina naqshlar va boshqa bezaklar ishlatilar edi. Fransiyada buyuk
arxitektor Lesko Uyg‘onish davrida qirollar saroyi – Luvrni (Parijda) qurgan edi. Bu
saroy Italiya arxitektura uslubida qurilgan.
Italiyadagi Uyg‘onish davrining san'ati Yevropadagi boshqa mamlakatlar
san'atining yuksalishiga ijobiy ta'sir ko‘rsatdi. Lekin shuni aytib o‘tish lozimki,
Ispaniya, Germaniya, Niderlandiya, Fransiya va Angliyada yetishib chiqqan buyuk
rassomlar, Italiya san'at ustalarining yutuqlarini o‘zlashtirish bilan birga, jahon
san'atiga ko‘plab yangiliklar ham kiritdilar.
XVI asr boshlarida Germaniyada Uyg‘onish davri san'atining gullab-
yashnashi reformatsiya va hukmron doiralar zulmiga qarshi kurash bilan bog‘langan
edi.
Germaniyaning buyuk rassomlari va gravyurachilaridan biri Albrext Dyurer
(1471-1528) edi. U asli Nyurnberglik bo‘lib, shu shaharning gumanistlari bilan
chambarchas bog‘liq edi. Dyurer yoshligidan gravyuralar yasab (tasvir misga
chizilib, keyin kislota bilan bo‘yab ustiga qog‘oz qo‘yib ko‘chirma qilinar edi), ular
bilan kitoblarni bezar edi. U buyuk portret ustasi edi. Uning portretlari katta realistik
kuchga ega, ularda inson ruhiy olamining boyligi ko‘rsatilgan. Shuningdek, uning
yorqin, ma'noli va o‘tkir peyzaj rasmlari va natyurmortlari ham mashhurdir. Uning
faqatgina katta gravyuralardan iborat 100 dan ortiq asarlari qolgan («Qariya
portreti», «Avtoportret», «Avliyo Cheronim» kabilar).
XVI asr nemis mussavirlik san'atining boshqa yirik namoyondalari – Lukas
Kranax (1472-1553) va Gans Golbeynlar (1497-1543) edi. Kranax reformatsiyaning
qizg‘in tarafdori edi va bu uning asarlarida o’z aksini topdi. U reformatsiya
arboblarining portretlarini chizgan edi. Gans Golbeyn (Augsburglik) o‘zining
suratlarida Dehqonlar urushidagi sahnalarni tasvirlagan. Lekin u portretchi rassom
sifatida nom chiqardi. U yaratgan Erazm Rotterdamskiy, Tomas Mor, ingliz qirollari
Genrix VIII va Eduard VI, gersog Norfolklarning portretlari chuqur psixiologiyasi,
haqqoniyligi, to‘la realligi, ko‘rkamligi bilan ajralib turadi.
XVI asr oxiridan Ispaniyada san'at gullab-yashnay boshladi va bu jarayon
qariyb yuz yil davom etdi. Bu davr ispan madaniyatining «oltin asri» deb ataladi.
Ispaniyaning jahonga mashhur rassomlari Bartolomeo Estebano Murilo
(1617-1682) va Diego Rodriges Velaskes (1599-1660) hisoblanadi. Muriloning
chizgan Madonnalari o‘zining go‘zalligi bilan Rafaelning madonnalari bilan
tenglasha oladi. Bolalarning suratini chizishda Murilo mohir usta edi. Masalan,
uning «Qo‘zichoq bilan bola» asari mashhur.
Atoqli rassom Velaskes saroy rassomi edi. U 40 yil ispan qirollari saroyida
xizmat qiladi. Shuning uchun uning ko‘pgina asarlarini qirol, uning oila a'zolari va
oliy martabali zodagonlarning va saroyda yashaydigan masxarabozlarning
portretlari tashkil etadi. Lekin rassom bu portretlarning buyurtmachilariga aslo
xushomadgo‘ylik qilmasdan, ularning o‘zlari qanday bo‘lsa shundayligicha
tasvirlagan edi. Uning «Papa Inokentiy X portreti», «Infanta», «Karlik Morr
portreti» va boshqa asarlari shular jumlasidandir. Undan tashqari Velaskesning
mo‘yqalamiga mehnat mavzusiga, jang mavzusiga oid suratlar ham mansub. Uning,
ayniqsa «Kuznitsa Dulkana», «Ip yigiruvchi ayollar», «Bred shahrining olinishi»
asarlari mashhur. Velaskesning asarlarida ispan rassomlik san'atining eng yaxshi
an’analari, ayniqsa uning realizmi to‘la aks ettirilgan. Uning qabr toshiga
zamondoshlari «Haqiqat rassomiga» degan so‘zlarni bejiz yozib qoldirmagan.
Gollandiyada san'at XVI asrning oxiri – XVII asrlarda gullab-yashnadi.
G’arbiy Yevropaning biror bir mamlakatida Gollandiyadagidek rassomchilik
shunchalik tez yuksalib, keng tarqalgani yo‘q. Gollandiyada rassomlarga suratlarni
saroy va cherkov ahllari buyurtma bermas edi (protestant ibodatxonalarida ikonalar
yo‘q edi). Bu yerda faqat boylargina emas, balki byurgerlar, hunarmandlar va yaxshi
yashayotgan dehqonlar ham suratlar sotib olib, o‘z uylarini bezar edilar. Shuning
uchun rassomlar o‘z tevarak-atrofdagi tabiat manzaralari, turmush hodisalari
haqidagi suratlarni ko‘proq chizardilar. Gollandiyada rassomlik san'atining portret,
peyzaj, natyurmort kabi janrlari rivojlanadi.
Niderland rassomchiligi o‘zining Yan Van Eyk (1366-1441), Piter Breygel
(1525-1569), Piter Paul Rubens (1577-1640), Rembrant van Reyn (1606-1669) kabi
rassomlari bilan mashhurdir. Piter Breygelning «Dehqonlar raqsi», «Go‘daklar
savalanishi», «Ko‘rlar» kabi suratlari mashhurdir. Ayniqsa, «Ko‘rlar» asarida
musavvir odamzod tragediyasini yaratishga harakat qiladi – ko‘r odam ko‘rlarni
yetaklab ketmoqda.
Rubens ham portret, ham peyzaj ustasi edi. Uning qahramonlari kuchliligi,
to‘laqonligi va xushchaqchaqligi bilan ajralib turadi. Rebensning bugungi kunda
ham «Diananing ovdan qaytishi», «Xotini Izabella Brandt bilan avtoportreti»,
«Negrlar boshlari», «Bug‘ular ovidagi sahna» asarlari dunyo muzeylarini bezab
turibdi.
Gollandiya rassomlik san'atining buyuk ustasi Rembrandt van Reyn edi. U
o‘zining asarlarida inson, uning xarakteri, aqli va ruhiy kechinmalariga asosiy e'tibor
berardi. Rembrandt faqatgina o‘zining 100 ga yaqin portretini chizgan edi. Uning
bizgacha 1,5 mingta asarlari yetib kelgan. Rembrandtni «yorug‘lik va soya sehrgari»
deb atashadi, chunki u soya va yorug‘lik tushayotgan tomonni munosib rang berib
ko‘rsatishda katta yutuqlarga erishdi. Uning «Saskiya portreti», «Oqpadar o‘g‘ilning
qaytishi», «Kampirning portreti» va boshqa suratlari bilan butun Yevropa
faxrlanadi. Lekin u kambag‘allashib muhtojlikda umr kechirdi va hatto o‘limidan
so‘ng kambag‘allar qabristoniga dafn etilgan.
Uyg‘onish davrining buyuk san'atkorlari yaratgan nodir asarlar kishilarni
hozir ham qoyil qoldirib kelmoqda.
3.3.XVIII asr – Yevropa ma'rifatparvarligi asri. XIX asr Yevropasida
madaniyat sohasida yuz bergan o’zgarishlar
Industrlashtirish davrining boshlariga kelib progressiv g‘oyaviy oqim –
ma'rifatparvarlik paydo bo‘ldi. Ma’rifatning lug‘aviy ma’nosi bu – bilish, tanish,
ya’ni bilim demakdir. Bu so‘zning ko‘plik ma’nosi maorifdir. Atama sifatida u
tabiat, jamiyat va inson mohiyati haqidagi turli bilimlar, ma’lumotlar majmuini
anglatadi. Ma’rifatning butun mazmunini bilim va madaniyat tashkil etadi. Shu
o‘rinda ta’kidlash o’rinliki, insoniyatning bir jamiyatdan ikkinchi jamiyatga, bir tarixiy
davrdan ikkinchisiga o‘tishi, avvalo, ma’rifatparvarlikdan boshlanadi. Zamonaviy
yetuk, ongli, yurtim deb yashovchi, uzoqni ko‘zlovchi ma’naviyatli, fidoyi siymolar
tabiatan ma’rifatparvar bo‘ladilar. Bunday siymolar jamiyatning buguni va kelajagi
uchun muhim g‘oyalarni ko‘tarib chiqadilar va amalga oshirish uchun izchil kurash olib
boradilar.
XVIII asrda katolik cherkovi absolutizmni va mavjud tartiblarni himoya qilar,
xalq orasida bu tartiblar xudo tomonidan o‘rnatilgan, degan ko‘r-ko‘rona ishonchni
mustahkamlashga intilar edi.
Biroq ilg‘or yozuvchilar, olimlar ilm-fan va maorifni dinga qarama-qarshi
qo‘yar, o‘sib kelayotgan yangi tabaqalar bilan xalq manfaatlarini himoya qilardilar.
Ijtimoiy fikrning bu yo‘nalishi "Ma’rifat" yo’nalishi bo’lib, uning vakillari esa
tarixga XVIII asr ma’rifatparvarlari nomi bilan kirdilar. Barcha baxtsizlik va
nohaqliklardan insoniyatning aziyat chekishi bilimsizlikdan ekanligiga, faqat ma’rifatgina
xalq va uning ideali "Ozodlik, Tenglik, Qardoshlik"ni o‘rnatishga qodir ekanligiga
ma’rifatparvarlar chuqur ishonganlar. Ma’rifatparvarlar ilg‘or g‘oyalarni ilgari surib,
umrini yashab bo‘lgan tartiblarni bekor qilish va yangi zamonaviy tartiblarni joriy
qilish sari kurashga otlanganlar. Ma'rifatchilik g‘oyalari ilohiyot va diniy axloqqa
qarshi chiqqan ilg‘or bu davr mutafakkirlarining falsafiy ta'limotlarida, shuningdek,
sotsial-utopistlarning
qarashlarida
bayon
qilingan
edi.
Ma'rifatparvarlik
namoyandalari «tabiiy tenglik»ka asoslangan «aql-idrok» hukmronligini o‘rnatish
uchun, siyosiy erkinlik va fuqarolararo tenglik uchun kurashdilar. Yangi ijtimoiy
tartibga erishish yo‘lida bilim, ma'rifatni tarqatishga alohida ahamiyat berdilar.
Ko‘pgina ma'rifatparvarlar diniy jaholatni tanqid qilishga katta hissa qo’shdilar,
ulardan ayrimlari materialist edi.
Ma'rifatparvarlikning yirik vakillaridan Angliyada Jon Lokk (1632-1704)
insonning barcha bilimlari tajribalaridan kelib chiqadi, deb ta'kidlagan empirik bilish
nazariyasini ishlab chiqdi.
96
Robert Ouen (1771-1858) utopik sotsialist edi, uning ta'limotiga ko‘ra,
odamlarning hamma illatlari va kamchiliklarida odamning o‘zi emas, balki ular
yashayotgan ijtimoiy tuzum ayblidir.
Fransiyada Monteske (1689-1755) atoqli ma'rifatparvarlardan biri edi, u
absolyut monarxiya illatlarini qoralab cheklangan konstitutsion monarxiyani yoqlab
chiqdi. Volter (1694-1778) garchi absolyut monarxiya va cherkovni tanqid qilsa-da,
lekin inqilobni xohlamasdi va xalqni itoatgo‘ylikda ushlab turish uchun dinni saqlab
qolish kerak, deb hisoblardi: «Agar xudo bo‘lmaganida, uni o‘ylab topish kerak
bo‘lur edi», deydi u.
Jan Jak Russo (1712-1778) boylar ham, kambag‘allar ham bo‘lmaydigan,
hamma bir-birining manfaatiga zarar yetkazmay mehnat qiladigan teng huquqli
mayda mulkdorlar jamiyatini oliy maqsad qilib qo‘ygan edi.
Deni Didro (1713-1784) yirik yozuvchi va faylasuf edi. «Ensiklopediya, ya'ni
fan, san'at va kasb-hunar izohli lug‘ati»ning asoschisi va muharriri edi. 1751-yildan
boshlab Deni Didro tashabbusi bilan ko‘plab ma’rifatparvarlar ko‘p tomli
"ensiklopediya"ni tayyorlash va nashr etish bilan shug‘ullana boshladilar. Ensiklopediya
mualliflari orasida Volter, Jan Jak Russo singari taniqli siymolar bor edi. Ular o‘z
zamonining ilmiy bilimlari va ilg‘or g‘oyalarini bayon etish va ularga ta’rif berish
borasida tinimsiz izlanishlarda bo‘ldilar. Olimlarning sa’y-harakatlari bilan 35 tomlik
izohli lug‘at - ensiklopediya nashr etildi. Ensiklopediyadan matematika, astronomiya,
fizika, kimyo, geografiya va turli ishlab chiqarish sohalari va texnologiyalariga oid
qiziqarli maqolalar o‘rin olgan edi. Unda sanoat buyumlarini yasash, qishloq
xo‘jaligi mahsulotlarini yuritishning ilg‘or usullari batafsil bayon qilingan edi. Bu
esa mamlakat ishlab chiqaruvchi kuchlarini rivojlantirish tomon keng imkoniyatlar
ochib berdi. Bundan tashqari, ensiklopediyada mualliflar butun insoniyat faoliyatiga
aql-idrok, ma’rifat va ilm-fan asos bo‘lishi kerakligini chuqur asoslab berdilar,
xususiy mulkchilik, sohibkorlikni himoya qildilar, qishloq xo‘jaligi, sanoat va
savdo-sotiq yo‘liga zid bo’lgan barcha to‘siqlarni olib tashlanishini talab qildilar,
millat, ya’ni butun jamiyat tabaqalarga bo‘lingan "fuqarolar"dan emas, balki qonun
oldida teng huquqlar va teng majburiyatlarga ega fuqarolardan iborat bo‘lishi kerak, deb
ta’kidladilar. Mazkur ensiklopediya fransuz ma’rifatparvarlarining ilg‘or ilmiy va
ijtimoiy-siyosiy tafakkurining eng yorqin yodgorligi bo‘lib qoldi.
Didro, Klod-Andrian Golvetsiy va Pol Anri Ditrix Golbaxlar XVIII asr
fransuz falsafasining mashhur namoyondalari edilar. Ular odamning butun fikrlari,
fazilati uni o‘rab turuvchi muhitning ta'sirida sodir bo‘ladi, muhit o‘zgarsa, odam
ham o‘zgaradi, degan fikrni ilgari surdilar.
XIX asrning boshida, jamiyatda qarama-qarshiliklarining kuchayishi, buning
natijasida xalq ommasi qashshoqligining o‘sishi zaminida, utopik sotsialistlar Sen-
Simon, Sharl Furye (Fransiyada) va Robert Ouen (Angliyada) «idrok hukmronligi»
va «mangu adolat» o‘rnatilishini yoqlab chiqdilar. Sen-Simon (1760-1825) hamma
odam mehnat bilan yashashi kerak va «odamga shunday sharoit yaratish kerakki,
uning shaxsiy manfaatlari jamiyat manfaatlari bilan doimo muvofiqlikda bo‘lsin»
deydi. Lekin uning utopiyasi diniy-axloqiy qobiqga o‘ralgan edi. U o‘zining
ta'limotini «yangi xristianlik» deb atagani be'jiz emas.
Nemis klassik falsafasi va ma'rifatchiligining dastlabki namoyondalari
Gottfrid Vilgelm Leybnits (1646-1716), Georg Vilyam Fridrix Gegel (1770-1831)
va Lyudvig Feyerbax (1804-1874) lar edi.
Leybnits faylasuf-idealist edi. U dunyoning negizini ruhiy substansiyalar –
monadalar tashkil qiladi va ularga oliy monada – xudo boshchilik qiladi, deydi.
Kant esa idealizm va materializm orasida o‘rtacha yo‘lni topishga intildi. U
makon, zamon va tabiat qonunlarining ob'ektiv mavjudligini inkor etar ekan, ayni
paytda ular kishining bilish qobiliyatiga xos xususiyatlar deb hisoblardi.
Gegel ob'ektiv idealizm asosida dialektikaning tizimli nazariyasini yaratdi. U
«olamiy ruh» (absolyut)ni tan olib, uning rivojlanishi va faoliyati o’ziga xos sifatidir
deb hisoblagan.
Feyerbarx materialist edi. U Gegel falsafasini tanqid qilib, ruh manbai tabiat
va jamiyatning tasodifiy va stixiyali kuchlariga insonning qaramlik tuyg‘usidir va
tengsizlikni ma'rifatchilik va yangi din (insoniy birlashuv, Men va Senning o‘zaro
bog‘liqligi) orqali bartaraf qilish mumkin, deb hisoblagan.
XVIII-XIX asrlar sanoat, fan-texnika sohasida muhim yangiliklar davri bo‘ldi.
Jumladan, bu davrda ilmiy va texnikaviy bilimlar jamiyat tafakkurini butunlay yangi
sifat darajasiga ko‘tarildi.
Yevropa va Shimoliy Amerikaning ko‘plab mamlakatlarida XIX asr
o‘rtalarida
industrlashtirish
yoki
sanoat
to‘ntarishi
nihoyasiga
yetdi.
Manfaatdorlikning madaniyatdagi belgilovchi o‘rni fan va texnika taraqqiyotiga
yangi turtki berdi. Bug‘ va elektrlashtirish, telefon va telegraf davri, astronomiya,
geologiya, biologiya, kimyo sohalarida ajoyib kashfiyotlarga boy davr bo‘ldi.
Xususan, bu asrda qo’lga kirirtilgan 250 mingdan ziyod kashfiyotlar makon, zamon va
materiya ustidan texnika hukmronligining cheksiz o‘sganligidan guvohlik beradi.
Tabiat, inson, madaniyat kabi tushunchalar talqini sezilarli o‘zgardi. Tabiat
moddiy boyliklar va energiyaning bitmas-tuganmas manbaiga aylanib qoldi. XIX
asrda insonning koinot sardori, barcha moddiy va ma’naviy boyliklarning ijodkori
va sohibi sifatida jamiyatdagi o’rni yuksalib bordi.
Ishlab
chiqarish
munosabatlarining,
texnikaning
rivojlanishi,
turli
materiallarning puxtaligi va boshqa xossalarini o‘rganish vaqtni, predmetlarning
xajmini, masofani, harakat tezligini, haroratni, bosim va shu kabilari aniqroq
o‘lchashni taqozo qilar edi. Bu esa ilm-fanning ahamiyatini yanada oshirdi.
Bu davrga kelib jonsiz tabiatni, ya'ni moddalarning tuzilishini, olamning
tuzilishini, jonli tabiatni, ya'ni tabiat qonunlarini, jamiyatni, odamning tafakkurini,
aql-idrokining rivojlanishini o‘rganilishi va bu sohada qo‘lga kiritilgan yutuqlar
fanning hamma sohalarida jo‘shqin rivojlanish yuz berishiga olib keldi.
Hozirgi zamon fani o‘zining tez sur'atlar bilan yuksalib borgan taraqqiyotini
xuddi XVII asrdan boshladi, deyish mumkin. XVI asrda ilmiy fikr ba'zi bir
cheklangan sohalarda, masalan, astronomiya, meditsinadagina namoyon bo‘ldi.
XVII asrning birinchi yarmida ilmiy bilimlar va ularning asosiy prinsiplari va
metodlarining Bekon (Angliyada), Galiley (Italiyada), Dekart (Fransiyada) singari
ulug‘ jarchilari paydo bo‘lishi bilan fan asri boshlandi. Ilmiy bilimlarning g‘olibona
rivojlanishi XVII asrning ikkinchi yarmidan boshlandi. Bu rivojlanish Yevropaning
barcha mamlakatlariga yoyiladi va xalqaro tus oldi. Olimlar bir-birlari bilan xat
yozishib turar, o‘z kuzatishlari, ixtirolari, kashfiyotlari, nazariyalari haqida bir-
biriga xabar yuborar edilar. Shuning uchun birin-ketin ilmiy markazlar –
akademiyalar vujudga keldi, ularda tajribalar o‘tkazilar va olingan natijalar haqida
olimlar bu markazlarga ilmiy ma'lumotlar yuborib turishardi. Dastlabki ilmiy
markazlar Fransiyadagi «Tajriba akademiyasi» va Angliyadagi «Qirol jamiyati»
shaklida yuzaga kelgan edi. «Qirol jamiyati»ga yirik olimlar Nyuton, Boyl, Guk,
Levenguklar a'zo bo‘lishgan. 1652-yilda Germaniyada imperator Leopold
akademiyasi, 1666-yilda Parijda tabiiy fanlar akademiyasi, 1700-yilda Berlinda
Fanlar
akademiyasi,
1724-1725-yillarda
Sankt
Peterburgda,
1739-yilda
Stokgolmda, 1759-yilda Myunxenda Fanlar akademiyalari tashkil qilindi.
Yangi fanning bayrog‘i aniqlik va ishonchlilik bo‘ldi.
Yangi fanning XVII-XVIII asrlardagi taraqqiyoti bir tomondan, eng muhim
ilmiy asbob-uskunalar – termometr, simobli va suvli barometr, havo nasosi,
mayatnikli soat, elektr mashina, teleskop, mikroskop va boshqalarning ixtiro
qilinishi va takomillashtirilishi asosida bo‘lsa, ikkinchi tomondan, matematika
fanining tez rivojlanishi asosida bordi.
Mashhur ingliz olimi Isaak Nyuton (1643-1727) va nemis olimi Leybnits
(1646-1716) XVII-XVIII asrlarda hozirgi zamon oliy matematikasiga asos soldilar.
Ular diffensial va integral hisoblash qoidasini yaratdilar. Nyutonning eng asosiy
xizmatlaridan biri butun olam tortilish qonunini kashf qilganligidir. Matematika va
fizika sohasida ko‘p ishlar qilgan Paskal (1623-1662) gidrostatikaga asos
solganlardan biri edi. Boyl (1626-1691) va Mariott (1620-1684) aerostatikaga asos
soldilar.
Nemis fizigi Gers va rus olimi P. Lebedev tomonidan elektromagnit
to‘lqinlarining ochilishi va uning hususiyatlarini o’rganilishi katta ahamiyatga ega
edi. 1895-yilda nemis olimi Vilgelm Rentgen tomonidan kalta elektromagnit
to‘lqinlarning noravshan narsalarni ko‘rsatish xususiyati texnika va meditsina
sohasida katta ahamiyatga ega bo‘ldi.
Radioaktivlik hodisalarni ochishda va aniqlashda fiziklardan Antuan
Bekkerel, Djozef Tompson (elektronni ochgan), Per va Mariya Kyurilar, Ernest
Rezerfordlar katta hissa qo‘shganlar. Bu yutuqlar atomning ichki dunyosini
o‘rganishga yordam berdi.
Fizika fanini rivojlanishida Albert Eynshteyn katta rol o‘ynadi. (1879-1955).
U o‘zining xususiy va umumiy nisbiylik nazariyasi va yorug‘likning kvant
nazariyasi bilan hozirgi zamon fizikasiga asos soldi.
Sanoat to‘ntarishi munosabati bilan turli materiallarning ximiyaviy
xossalarini chuqurroq o‘rganish, bo‘yoqlar, gazlamalarni ohorlash uchun vositalarni
tayyorlash usullarini topish imkoniyati vujudga keldi.
Ximiya va fizika sohasidagi buyuk kashfiyotlardan 1869 yilda rus olimi D. I.
Mendeleyev tomonidan ximiyaviy elementlarning davriy sistemasining tuzilishini
alohida qayd etish zarur.
Yer osti foydali qazilmalarini ishlab chiqarishga joriy etilishi munosabati
bilan yer qobig‘i xossalarini o‘rganish zarurati vujudga keldi. Ko‘pgina tog‘
jinslarining vujudga kelish jarayoni aniqlandi. Bu geologiya fanining rivojlanishiga
turtki berdi
Meditsina sohasida muhim kashfiyotlar qilindi. Golland olimi A. Levenguk
(1707-1778) 300 marta katta qilib ko‘rsatadigan mikroskop yaratdi. Bu o‘simlik va
hayvonot dunyosi, inson tanasining tuzilishini, juda mayda organizmlar –
bakteriyalarni aniqlash imkonini berdi. XVIII asrda ingliz vrachi E. Jenner chechak
kasalligiga qarshi emlash usulini ishlab chiqdi. Nemis olimi R. Virxoz (1821-1902)
hozirgi zamon patologik anotomiya asoslarini yaratdi. Yuqumli kasalliklar keltirib
chiqaruvchi mikroblarning kashf etilishi, meditsina mikrobiologiyasining yuzaga
kelishi bu davr meditsinasining taraqqiy etishida g‘oyat katta ahamiyatga ega bo‘ldi.
Mikrobiologiyani yanada rivojlanishi natijasida XX asrda viruslar to‘g‘risidagi fan
– virusologiya vujudga keldi. Bu fanga 1892-yilda Rossiyada D. I. Ivanovskiyning,
1898-yilda Germaniyada F. Lyofler, P. Froshning va 1917-yilda Fransiyada F. D.
Erelning ilmiy ishlari asos bo‘ldi.
XIX asrda biologiya fani ham katta yutuqlarga erishdi. Ayniqsa, ingliz olimi
Charlz Darvin ta'limoti biologiya sohasidagi tadqiqotlar yo‘nalishini tubdan
o‘zgartirib yubordi. Olim uzoq vaqt davomida o‘simlik, hayvonot va inson
dunyosini o‘rganib, ularning mavjud turlari hozir qanday bo‘lsa, shunday holda
darhol vujudga kelmagan, balki uzoq yillar davomida rivojlanish jarayonida
shakllangan, tabiatning tabiiy rivojlanishi natijasida turlar kelib chiqqan, degan
xulosaga keladi.
Darvin ta'limoti, I. Kant bilan P. Laplasning Quyosh tizimi sistemasi gaz
tumanligidan rivojlanganligi haqidagi gipotezasi, yer qobig‘ining o‘zgarishlari
haqidagi geologiya fani erishgan yutuqlar tabiatning o‘zgarmasligi haqidagi
tasavvurni rad etdi, uning rivojlanib borishini isbotladi.
XVIII asrning oxirlariga kelib Angliyada ip-yigiruv mashinalari, mexanik
to‘quv dastgohlaridan keng foydalanila boshlandi. Shuningdek, bug‘ mashinalari
o‘rnatilgan fabrikalar qurila boshlandi. Bu jarayon fan-texnika inqilobining yuz bera
boshlanganligiga muhim ishora edi.To‘quv dastgohining takomillashuvi sanoat
to‘ntarishiga asos bo‘lgan muhim ixtirolardan biri bo‘ldi. 1733-yilda Jon Keynning
uchar moki ixtiro qilganligi, mehnat unumdorligini ikki barobarga oshirdi, 1765-
yilda Jeyms Xargrivsning "Jenni" deb atalgan charxni kashf qilishi yigiruv sohasida
mehnati unumdorligining 18-20 barobar oshishiga olib keldi. 1784-yilda Ednunt
Kartrayt tomonidan mexanik to‘quv dastgohining ixtiro qilinishi mehnat
unumdorligini 40 barobarga oshirish imkonini berdi. Natijada ishlab chiqarilayotgan
mahsulotlar sifati yaxshilandi va tannarxi arzonlashdi. Ish mexanizmi, ya’ni
mashinaning inson qo‘l mehnatiga o‘rin qoldirmay xomashyoni bevosita o‘zi
ishlashga o‘tishi sanoat to‘ntarishining boshlanishi bo‘ldi.
Ip-gazlama ishlab chiqarishning tez kengayishi muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
XVIII asrning oxirlarida paxta tozalash mashinasi ixtiro qilindi. XIX asrning boshlarida
fransuz injeneri Jakkard yaratgan to‘quv dastgohida rangli iplarni turlicha joylashtirish
yo‘li bilan turli guldor gazlamalar tayyorlashga erishildi. So‘ngra chitga gul bosish
jarayoni mexanizatsiyalashtirildi. Bunda chitni silindrik vallar orasidan o‘tkazish yo‘li
bilan bo‘yash usuli topildi va bunday dastgohlar o‘rnatilgan fabrikalar ko‘plab paydo
bo‘ldi. Natijada manufaktura ishlab chiqarishidan fabrika ishlab chiqarishiga o‘tildi,
bu esa sanoat to‘ntarishining eng katta yutug’i edi.
Metall va unga ishlov berish takomillashib bordi. XVIII asrda Angliyada
toshko‘mir yordamida cho‘yan, keyinroq temirni ko‘plab ishlab chiqarish muammosi
hal etildi. 1795-yilda Kort cho‘yan tarkibidagi uglerodni kuydirish uchun, erib
turgan cho‘yanga koks aralashtirish yo‘li bilan sof temir ishlab chiqarish usulini
joriy qildi. XIX asrning 60-yillarida fransuz injeneri Martin cho‘yanni temir
aralashmasida yoki po‘lat parchalari va shlak aralashmasida qayta quyish yo‘li bilan
po‘lat olinadigan pech qurdi. Undan sal oldinroq, ya’ni XIX asrning 50-yillarida
Bessener cho‘yanni po‘latga yoki temirga aylantirish uchun ichida olovbardosh
g‘isht terilgan juda katta aylanma konveyr tuzilmasini yaratdi. Tokarlik, frezer
stanoklari mashinasozlikka negiz yaratdi. Bir xil standart detallar, vintlar, rezbali
gaykalar va boshqa ashyolar tayyorlandi. Parmalovchi vint kesuvchi stanoklar
yaratildi.
Jeyms Uatt bug‘ mashinasini ixtiro qildi. Bug‘ mashinasining ixtiro qilinishi
fabrika va zavodlargagina emas, balki transport uchun ham yangi dvigatel
yaratilishiga olib keldi. Bug‘ mashinasi asosiy dvigatel bo‘lib qoldi. XIX asr tarixga
temir va bug‘ asri bo‘lib kirdi. O‘sha vaqtlarda bug‘ mashinasidan qatnov uchun
foydalanish to‘g‘risida fikrlar paydo bo‘ldi. Natijada XIX asrda parovozlar amaliy
ravishda qo‘llanila boshlandi. Endi ular temir izlardan yura boshladi. 1814-yilda
ingliz konstruktori va iхtirochisi Jorj Stefanson soatiga 10 km tezlikda 8 ta vagonni
tortib yuradigan birinchi parovozni yaratdi. XIX asrning 20-yillaridan e’tiboran
temir yo‘llar qurila boshlandi. 1830-yilda jahonda 332 km temir yo‘l bo‘lib, ularning
katta qismi Angliyaga to‘g‘ri kelar edi. 1870-yilga kelib 200 ming km temir yo‘l
qurilgan edi.
Bug‘ mashinasini kemaga o‘rnatib va eshkakli charxlar bilan ta’minlab, undan
suvda qatnash uchun foydalanish mumkin edi. 1807-yilda amerikalik mexanik Robert
Fulton Amerikada eshkakli charxlari bo‘lgan birinchi paroxodni qurib, sinab ko‘rdi.
XIX asrning 20-yillariga kelib bug‘ mashinalari bilan harakatga keltiriladigan
g‘ildirakli daryo paroxodlaridan keng foydalanila boshlandi. XIX asrning 30-yillari
oxirlaridan g‘ildirakli paroxodlar okean orqali Hindiston va Amerikaga qatnay
boshlagan. Keyinchalik g‘ildiraklar o‘rnini eshkak vintlar egalladi. XIX asrning 50-
60-yillarida G‘arb mamlakatlarida yelkanli dengiz floti o‘z o‘rnini paroxodlarga
bo‘shatib berdi. Parovozlar va paroxodlarning paydo bo‘lishi, shubhasiz, savdo-sotiqning
taraqqiy etishiga sabab bo‘ldi.
XIX asrning 80-yillaridayoq fransuz uchuvchilari aka-uka Mongolfelar issiq
havo bilan to‘ldirilgan havo sharida parvoz qildilar. Keyinchalik Parijda vodorod bilan
to‘ldirilgan aerostatlar sinovdan o‘tkazildi. Shu bilan birga, aerostatdan sakrash uchun
parashut ham ixtiro qilindi. Bu havo sharlari va aerostatlar hozirgi kundagi zamonaviy
samolyotlarning dastlabki avlodi edi. Dunyoda birinchi bo‘lib rus olimi Aleksandr
Motaysk samolyot qurishga muvaffaq bo‘ldi.
Aloqa vositalari ham takomillashib bordi. Qadim zamonlardan ma’lum bo‘lgan
mash’al signallari o‘rniga endilikda elektr simli telegraf tarqaldi. Morze alifbosi ixtiro
qilindi va xarf bosuvchi qurilma yaratildi. XIX asrning o‘rtalariga kelib quruqlikdagi
telegraf tarmoqlaridan tashqari suv osti kabellari ham o‘tkazila boshlandi.
Angliyadan Amerikaga Atlantika okeani tubi orqali dastlabki telegraf kabeli XIX
asrning 60-yillari oxirida o‘tkazilgan edi.
Yangi texnikalarning kashf etilishi yoqilg‘iga bo‘lgan talabning oshib borishiga
sabab bo‘ldi. Natijada XIX asrning o‘rtalarida kerosin ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi.
XIX asrning 60-yillari oxirlarida dastlabki ichki yonuv dvigatellari ixtiro qilindi, ammo
ulardan amalda foydalanish XIX asrning 70-yillariga to‘g‘ri keldi.
Tomas Edison 1877-yilda ovoz yozib oluvchi qurilmani yaratdi.
XIX asrda qo’lga kiritilgan yangiliklardan yana biri dunyoda birinchi elektr
stansiyasini ishga tushirilishi bo’ldi. Rus injenerlari P. N. Yablochkov va A. N.
Lodigin elektr lampochkasini ixtiro qildi, dunyoda elektr nuri "rus nuri" deb atala
boshlandi.
Bu davr muvaffaqiyatlari ta'siri ostida Gollandiyada va Angliyada, keyinroq
boshqa mamlakatlarda ham XVII asrda va ayniqsa, XVIII asrda badiiy adabiyotda
realistik g‘oyalar ustuvor o’rin egallay boshladi.
Daniel Defoning «Robinzon Kruzo» va Jonaton Sviftning «Gulliverning
sayohatlari» kabi va boshqa asarlarida insonparvarlik kuylanadi, ochko‘zlik,
ikkiyuzlamachilik, zulm va adolatsizlik qoralanadi. Buyuk fransuz dramaturgi Jan
Batist Moler (Poklen) o‘zining komediyalarida xalq orasidan chiqqan topqir,
olijanob, gapga chechan kishilar obrazlarini dvoryanlar muhitidan chiqqan
bekorchilar, xasis va shuxratparast kishilar obrazlariga qarama-qarshi qo‘yadi.
Uning pyesalari («Don Juan», «Tartyuf», «Xasis», «Dvoryanlikdagi meshchan»)
hamon dunyo teatrlarida qo‘yilib kelinmoqda.
XVIII asrning yana bir buyuk dramaturgi Pyer Bomarshe ham o‘zining
«Sevilya sartaroshi» va «Figaronning uylanishi» komediyalarida aristokratiyaning
tantiq va bekorchiligini, pastkashligini ko‘rsatadi. XIX asr boshlarida ijod qilgan
buyuk fransuz yozuvchisi Viktor Gyugo o‘zining asarlarida hukmdorlar zulmini,
ruhoniylarning riyokorligi va yolg‘onchiligini ko‘rsatadi («Parijdagi Bibi Maryam
sobori», «Kuluvchi kishi», «Xo‘rlanganlar», «To‘qson uchinchi yil»).
XVIII asrning boshlarida o‘z uslubiy shakliga ega bo‘lmagan yangi
sentimentalizm oqimi vujudga keldi. Bu oqim insonning ichki his-tuyg‘ulari dunyosiga
qaratilgan edi. U XVIII asrning 50-60-yillarida Angliyada shakllandi. Sentimentalizmda
hissiyot yaxshilik va yomonlikni belgilovchi, insonning qadr-qimmatini aniqlovchi
asosiy me’yor sifatida talqin qilinadi. Sentimentalizm iborasini birinchi bo‘lib Stern
o‘z asarida qo‘llagan bo‘lib «hissiyotga sajda qilish» ma’nosini anglatadi. Bu uslubda
asosan adabiyotshunos olimlar ijod qilgan. Sentimentalizmning vakillari J. Tomson («Yil
fasllari», 1730-yil), E. Yung («Tungi yo‘llar», 1742-1745-yillar) she’riyatida ko‘zga
tashlanadi. Ushbu yo‘nalishdagi asarlarda his-tuyg‘ularning tabiiyligi ulug‘lanadi.
XIX asr boshlarida Yevropada romantizm nomini olgan badiiy yo‘nalish paydo
bo‘ldi. Bu davrda jamiyatning turli tabaqalari orasida ishonchsizlik va qoniqmaslik hissi
sezila boshlandi. Va’da qilingan "aql hukmronligi", tenglik va adolat o‘rniga va
qalloblik, yuqori tabaqa tomonidan ishchilarni ayovsiz ekspluatatsiya qilish,
qashshoqlik kuchayib bormoqda edi. Shu sababli ham bu davr ijodkorlari asarlarida
shaxsning o’z erkinligi yo‘lidagi kurashni madh etila boshlandi. Ular e’tiborini
insonlarning kuchli, bo‘ysunmaslik xarakteri o‘ziga ko‘proq jalb etgan edi.
Romantiklarning tipik qahramonlari – bu jamiyat turmush tarziga qarshi
borayotgan va kuchli irodali bo‘ysunmas insonlardir. Jorj Bayron asaridagi Kain va
Chayld Garold, Adam Mitsikevich asaridagi Konrad Vallenord shunday