SOTSIOLOGIYA STRUKTURASI

Yuklangan vaqt

2023-05-27

Yuklab olishlar soni

1

Sahifalar soni

15

Faytl hajmi

72,7 KB


 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
SOTSIOLOGIYA STRUKTURASI 
 
 
 
REJA 
1. 
Sotsiologiya fani strukturasining tarkibiy qismlari 
2. 
Fundamental va amaliy sotsiologiya. Nazariy va empirik 
tadqiqotlar. Maxsus va tarmoq yo‘nalishlar 
3. 
Makrosotsiologiya, 
o‘rta 
darajadagi 
sotsiologiya 
va 
mikrosotsiologiya 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
SOTSIOLOGIYA STRUKTURASI REJA 1. Sotsiologiya fani strukturasining tarkibiy qismlari 2. Fundamental va amaliy sotsiologiya. Nazariy va empirik tadqiqotlar. Maxsus va tarmoq yo‘nalishlar 3. Makrosotsiologiya, o‘rta darajadagi sotsiologiya va mikrosotsiologiya  
Sotsiologiya fani boshqa fanlar kabi o‘zining strukturasiga, ya’ni ichki 
tuzilishiga ega. Fanning strukturasi deyilganida, fandagi asosiy elementlarning 
o‘zaro aloqadorlikda joylashishi, munosabati va tartibi tushuniladi. Fanning 
rivojlanganlik darajasi uning strukturasi holatini hamda mukammalligini belgilab 
beradi. Fan o‘zining umumiy asoslari, kategoriya va tushunchalari, bilishning turli 
darajalari va shakllarini ishlab chiqib, ularning o‘rtasida qat'iy mantiqiy bog‘lanish 
va muvofiqlikka erishsa, bir yaxlit sistema1 sifatida qaror topgan va o‘z strukturasiga 
ega bo‘lgan hisoblanadi. 
Sotsiologiya fani boshqa ijtimoiy fanlarga nisbatan kech yuzaga kelgani 
uchun bugungi kunda xali o‘zining tugal va mukammal strukturasiga ega emas. U 
yosh fan sifatida turli xil rivojlanish yo‘nalishlari va ilmiy tizimlarning to‘plami 
sifatida namoyon bo‘lmoqda. 
Bugungi kunda sotsiologiyaning fanining o‘rganish predmeti va mazkur 
predmet asoslangan ilmiy konsepsiyalar sotsiologik bilimning strukturasini belgilab 
bermoqda. SHuning asosida sotsiologiya o‘zining bilim darajasiga ko‘ra, nazariy va 
empirik sotsiologiya; tashkil etuvchi sotsiologik bilim vazifalariga ko‘ra, 
fundamental va amaliy sotsiologiya; tadqiqot ob’ekti (butun jamiyat yoki uning 
ma’lum qismi)ga ko‘ra, umumiy va tarmoq sotsiologiyasi (makrosotsiologiya va 
mikrosotsiologiya); tuzilish sohasiga ko‘ra, mahsus va tarmoq yo‘nalishlar 
sotsiologiyasiga bo‘linadi. Sotsiologiya fanining mazkur tarkibiy qismlari o‘zaro 
uzviy bog‘liqlikda bo‘lib, ayrim hollarda bir-birlariga qo‘shilib ketadi, boshqa 
hollarda esa bir-birlarini inkor qiladi. 
Sotsiologiya strukturasida bilim olish darajasiga ko‘ra fundamental va amaliy 
sotsiologiyaga ajratiladi. 
Fundamental sotsiologiya o‘z doirasida o‘rganayotgan muammolarning 
ko‘lami kengligi bilan ajralib turadi. U sotsial olamning mavjudligi va tarqqiyoti 
uchun zarur bo‘lgan umumiy sotsial qonun va qonuniyatlarni izlash asosida 
shakllangan.  
                                                           
1sistэma – o‘zaro aloqada bo‘lgan эlэmэntlarning yig‘indisi. 
Sotsiologiya fani boshqa fanlar kabi o‘zining strukturasiga, ya’ni ichki tuzilishiga ega. Fanning strukturasi deyilganida, fandagi asosiy elementlarning o‘zaro aloqadorlikda joylashishi, munosabati va tartibi tushuniladi. Fanning rivojlanganlik darajasi uning strukturasi holatini hamda mukammalligini belgilab beradi. Fan o‘zining umumiy asoslari, kategoriya va tushunchalari, bilishning turli darajalari va shakllarini ishlab chiqib, ularning o‘rtasida qat'iy mantiqiy bog‘lanish va muvofiqlikka erishsa, bir yaxlit sistema1 sifatida qaror topgan va o‘z strukturasiga ega bo‘lgan hisoblanadi. Sotsiologiya fani boshqa ijtimoiy fanlarga nisbatan kech yuzaga kelgani uchun bugungi kunda xali o‘zining tugal va mukammal strukturasiga ega emas. U yosh fan sifatida turli xil rivojlanish yo‘nalishlari va ilmiy tizimlarning to‘plami sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bugungi kunda sotsiologiyaning fanining o‘rganish predmeti va mazkur predmet asoslangan ilmiy konsepsiyalar sotsiologik bilimning strukturasini belgilab bermoqda. SHuning asosida sotsiologiya o‘zining bilim darajasiga ko‘ra, nazariy va empirik sotsiologiya; tashkil etuvchi sotsiologik bilim vazifalariga ko‘ra, fundamental va amaliy sotsiologiya; tadqiqot ob’ekti (butun jamiyat yoki uning ma’lum qismi)ga ko‘ra, umumiy va tarmoq sotsiologiyasi (makrosotsiologiya va mikrosotsiologiya); tuzilish sohasiga ko‘ra, mahsus va tarmoq yo‘nalishlar sotsiologiyasiga bo‘linadi. Sotsiologiya fanining mazkur tarkibiy qismlari o‘zaro uzviy bog‘liqlikda bo‘lib, ayrim hollarda bir-birlariga qo‘shilib ketadi, boshqa hollarda esa bir-birlarini inkor qiladi. Sotsiologiya strukturasida bilim olish darajasiga ko‘ra fundamental va amaliy sotsiologiyaga ajratiladi. Fundamental sotsiologiya o‘z doirasida o‘rganayotgan muammolarning ko‘lami kengligi bilan ajralib turadi. U sotsial olamning mavjudligi va tarqqiyoti uchun zarur bo‘lgan umumiy sotsial qonun va qonuniyatlarni izlash asosida shakllangan. 1sistэma – o‘zaro aloqada bo‘lgan эlэmэntlarning yig‘indisi. Fundamental va amaliy sotsiologiya nazariy va empirik sotsiologik bilimlarni 
qabul qilish va jamiyatni tahlil qilish darajasi bilan bir – biridan farq qiladi. 
Amerikalik sotsiolog DJ.Terner fundamental sotsiologiyadagi nisbatan 
shunday fikr bildirgan: “nazariylashtirish orqali fan o‘zining uchta asosiy maqsadini 
amalga oshiradi: olamda shakllanayotgan voqea va hodisalarni o‘rganish natijasida 
ularni tasniflash orqali ularning istiqboldagi holatini bashorat qila bilish; bo‘lib 
o‘tgan voqealarning sabablarini aniqlash va tushuntirish orqali kelajakda bo‘ladigan 
voqealarni oldindan ko‘ra bilish; voqealarning nima uchun va qay tarzda bo‘lib 
o‘tishini intuitiv ravishda taklif qilish. 
P.Sorokinning fikricha, fundamental sotsiologiya mavjud holat yuzasidan 
insonlarning o‘zaro harakatini o‘rganadi. U sotsial borliq borasidagi bilimlarni 
shakllantirish, sotsial rivojlanish jarayonlarini tushunish va tushuntirish, 
sotsiologiyaning konseptual apparatini ishlab chiqish kabi ilmiy-nazariy vazifalarni 
hal etadi. U “nima o‘rganilayapti?” va “qanday o‘rganiladi?” savollariga javob 
beradi. 
Fundamental sotsiologiya o‘z ichiga sotsiologiya fanining asosini ijodiy izlash 
bilan band bo‘lgan ko‘plab sotsial maktablar va yo‘nalishlarni qamrab oladi. U 
sotsiologiyaning asosini tashkil etuvchi bilimlarni yaratishda uchta aspektga 
tayanadi. 
Ontologik aspekt orqali sotsiologiya fanining ob’ektini, uning faoliyat 
ko‘rsatish shakllarini tahlil qilib o‘rganish davomida sotsial voqe'likning mohiyatini 
ochib beruvchi qonun va qonuniyatlarni yaratadi. Sotsial olamning dinamik 
xarakteri, doimiy o‘zgaruvchanligi va turli qatlamlardan tashkil topgani 
sotsiologiyada ikkinchi jahon urushidan so‘ng ontologiya muammosining 
ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi. So‘nggi o‘n yilliklarda esa mazkur muammo yanada 
keng ko‘lamda o‘rganildi. CHunki mazkur davrda “po‘zitivistik” inqiroz jarayoni, 
ya’ni an’anaviy sotsiologik metodlarning, jumladan, statistik ma’lumotlarga 
tayangan sotsiologiyaning kutilgan ilmiy natijalarni bermagani  olimlar tomonidan 
yangi yo‘llarni va yondashuvlarni qidirishga sabab bo‘ldi. 
Fundamental va amaliy sotsiologiya nazariy va empirik sotsiologik bilimlarni qabul qilish va jamiyatni tahlil qilish darajasi bilan bir – biridan farq qiladi. Amerikalik sotsiolog DJ.Terner fundamental sotsiologiyadagi nisbatan shunday fikr bildirgan: “nazariylashtirish orqali fan o‘zining uchta asosiy maqsadini amalga oshiradi: olamda shakllanayotgan voqea va hodisalarni o‘rganish natijasida ularni tasniflash orqali ularning istiqboldagi holatini bashorat qila bilish; bo‘lib o‘tgan voqealarning sabablarini aniqlash va tushuntirish orqali kelajakda bo‘ladigan voqealarni oldindan ko‘ra bilish; voqealarning nima uchun va qay tarzda bo‘lib o‘tishini intuitiv ravishda taklif qilish. P.Sorokinning fikricha, fundamental sotsiologiya mavjud holat yuzasidan insonlarning o‘zaro harakatini o‘rganadi. U sotsial borliq borasidagi bilimlarni shakllantirish, sotsial rivojlanish jarayonlarini tushunish va tushuntirish, sotsiologiyaning konseptual apparatini ishlab chiqish kabi ilmiy-nazariy vazifalarni hal etadi. U “nima o‘rganilayapti?” va “qanday o‘rganiladi?” savollariga javob beradi. Fundamental sotsiologiya o‘z ichiga sotsiologiya fanining asosini ijodiy izlash bilan band bo‘lgan ko‘plab sotsial maktablar va yo‘nalishlarni qamrab oladi. U sotsiologiyaning asosini tashkil etuvchi bilimlarni yaratishda uchta aspektga tayanadi. Ontologik aspekt orqali sotsiologiya fanining ob’ektini, uning faoliyat ko‘rsatish shakllarini tahlil qilib o‘rganish davomida sotsial voqe'likning mohiyatini ochib beruvchi qonun va qonuniyatlarni yaratadi. Sotsial olamning dinamik xarakteri, doimiy o‘zgaruvchanligi va turli qatlamlardan tashkil topgani sotsiologiyada ikkinchi jahon urushidan so‘ng ontologiya muammosining ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi. So‘nggi o‘n yilliklarda esa mazkur muammo yanada keng ko‘lamda o‘rganildi. CHunki mazkur davrda “po‘zitivistik” inqiroz jarayoni, ya’ni an’anaviy sotsiologik metodlarning, jumladan, statistik ma’lumotlarga tayangan sotsiologiyaning kutilgan ilmiy natijalarni bermagani olimlar tomonidan yangi yo‘llarni va yondashuvlarni qidirishga sabab bo‘ldi. Natijada sotsiologiya fani doirasida bilishning shakl va metodlarini qayta 
ko‘rib chiqish ehtiyoji paydo bo‘ldi. SHu bilan birga sotsiologiya ob’ektining 
mohiyati, bilishning darajalari va mezonlarini qayta ko‘rib chiqish talabi paydo 
bo‘ldi. 
Ontologik muammo masalarini sotsiologiyadagi barcha yo‘nalish vakillari o‘z 
qarashlaridan kelib chiqqan holda hal qilishga intilgan. Ular orasida ekzistensial, 
fenomenologik va realistik maktab vakillarining ontologik izlanishlari e'tiborga 
loyiq. 
Fundamental sotsiologiya fanning nazariy asoslarini ishlab chiqish barobarida 
bilishning umumsotsiologik fundamental tamoyillarini ham keng ma’noda ishlab 
chiqadi. SHuning uchun sotsiologik bilishning mohiyati  va vazifalari, bilimlarning 
ob’ektivligi, u yoki bu tamoyilni vaziyatdan kelib chiqqan holda qo‘llash kabilar 
fundamental sotsiologiyaning ob’ekti sanaladi. 
Sotsiologiya fanida turli nazariya va konsepsiyalar asosida “sistemalilik”, 
“funksional yondashuv”, “sababiyat”, “tushunuvchi” yo‘nalish kabi fundamental 
tamoyillar ishlab chiqildi. 
Sotsiologiya yildan – yilga rivojlanib, mukammallashib bormoqda. Uning 
doirasida turli sotsial muammolar zamon va makon o‘zgarishi sharoitida o‘rganib 
kelinmoqda. Garchi insoniyat jamiyati yildan – yilga o‘zgarib, taraqqiy etayotgan 
bo‘lsada, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy vaziyat kundan-kunga o‘zining o‘ziga xos 
xususiyatlarini namoyon qilayotgan bo‘lsada, fundamental sotsiologiya o‘z ichiga 
olgan asosiy qonun va qonuniyatlar, umumiy tamoyillar (sotsiologiyaning ob’ekti 
va predmeti, sotsial reallikning mohiyati, uning rivojlanish qonunlari, sotsial olamda 
inson o‘rni, shaxs ongi va tafakkuri kabilar) o‘z qiymatini yo‘qotmagan. Ular 
sotsiologiya faning rivoji va faoliyatida asosiy bazani tashkil etadi. 
Fudamental sotsiologiyaning maqsadi – sotsial olamning to‘liq tasvirini 
yaratish, mazkur sotsial olamning taraqqiyot manbai va shakllarini aniqlash. 
Fundamental nazariyalar o‘zining shakllanishini boshlagan davrda tabiiy 
fanlar, jumladan, biologiya va fizika yutuqlaridan keng foydalangan. X1X asrning 
ikkinchi yarmidagi yo‘nalishlar – po‘zitivizm, naturalizm va psixologizm sotsial 
Natijada sotsiologiya fani doirasida bilishning shakl va metodlarini qayta ko‘rib chiqish ehtiyoji paydo bo‘ldi. SHu bilan birga sotsiologiya ob’ektining mohiyati, bilishning darajalari va mezonlarini qayta ko‘rib chiqish talabi paydo bo‘ldi. Ontologik muammo masalarini sotsiologiyadagi barcha yo‘nalish vakillari o‘z qarashlaridan kelib chiqqan holda hal qilishga intilgan. Ular orasida ekzistensial, fenomenologik va realistik maktab vakillarining ontologik izlanishlari e'tiborga loyiq. Fundamental sotsiologiya fanning nazariy asoslarini ishlab chiqish barobarida bilishning umumsotsiologik fundamental tamoyillarini ham keng ma’noda ishlab chiqadi. SHuning uchun sotsiologik bilishning mohiyati va vazifalari, bilimlarning ob’ektivligi, u yoki bu tamoyilni vaziyatdan kelib chiqqan holda qo‘llash kabilar fundamental sotsiologiyaning ob’ekti sanaladi. Sotsiologiya fanida turli nazariya va konsepsiyalar asosida “sistemalilik”, “funksional yondashuv”, “sababiyat”, “tushunuvchi” yo‘nalish kabi fundamental tamoyillar ishlab chiqildi. Sotsiologiya yildan – yilga rivojlanib, mukammallashib bormoqda. Uning doirasida turli sotsial muammolar zamon va makon o‘zgarishi sharoitida o‘rganib kelinmoqda. Garchi insoniyat jamiyati yildan – yilga o‘zgarib, taraqqiy etayotgan bo‘lsada, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy vaziyat kundan-kunga o‘zining o‘ziga xos xususiyatlarini namoyon qilayotgan bo‘lsada, fundamental sotsiologiya o‘z ichiga olgan asosiy qonun va qonuniyatlar, umumiy tamoyillar (sotsiologiyaning ob’ekti va predmeti, sotsial reallikning mohiyati, uning rivojlanish qonunlari, sotsial olamda inson o‘rni, shaxs ongi va tafakkuri kabilar) o‘z qiymatini yo‘qotmagan. Ular sotsiologiya faning rivoji va faoliyatida asosiy bazani tashkil etadi. Fudamental sotsiologiyaning maqsadi – sotsial olamning to‘liq tasvirini yaratish, mazkur sotsial olamning taraqqiyot manbai va shakllarini aniqlash. Fundamental nazariyalar o‘zining shakllanishini boshlagan davrda tabiiy fanlar, jumladan, biologiya va fizika yutuqlaridan keng foydalangan. X1X asrning ikkinchi yarmidagi yo‘nalishlar – po‘zitivizm, naturalizm va psixologizm sotsial hayotning doimiy harakatlantiruvchi mexanizmini kashf etish, sotsiologiyada 
empirik metodniya yaratish uchun o‘z kuchlarini birlashtirdilar. Buning natijasida 
ular tabiiy fanlarning tushunchalarini, umumilmiy metod va yo‘nalishlardan 
foydalanadilar. Ammo XX asrning boshlariga kelib sotsiologiya tabiiy fanlar 
tizimidan ajralib chiqa boshlaydi. 
Po‘zitivizmning 
o‘rniga 
kelgan 
struktur-funksionalizm 
yo‘nalishi 
sotsiologiyaning empirik ko‘rinishda shakllanishida katta hissa qo‘shdi. 
 Ammo empirizm fundamental nazariya ahamiyatini va mazkur nazariyaning 
o‘zini inkor qila boshladi. Natijada sotsiologiyaning nazariy va amaliy bilim 
qismlari o‘zining yaxlitligini yo‘qota boshladi. Mazkur holat XX asrning ikkinchi 
yarmiga qadar davom etib, jamiyatdagi sotsial muammolarni o‘rganish faqatgina 
empirik metodlar vositasida tugal amalga oshirilmasligi, bashorat qilish paytida 
nazariy bazaning muhim ekanligining namoyon bo‘lishi sotsiologiyadagi nazariy va 
amaliy bilimlarning integratsiyalashuviga olib keldi. Fanda metodologik 
tadqiqotlarning ahamiyati ortib bordi. Sotsiologlar orasida nrazariy bilimlarni 
boyitish maqsadida falsafaga yuzlanish holati sotsiologiyada ekzestensial va 
fenomenologik yo‘nalishlarni paydo qildi. Ular sotsiologiyaning metanazariyasini, 
ya’ni asosini yaratishga harakat qilishgan. Ho‘zirgi kunda mazkur yo‘nalishdagi 
harakatlar kuchaymoqda. 
SHunday qilib, fundamental sotsiologiya – bu nazariya, u fanning strukturasi, 
mazmuni, kategoriya va tushunchalari, metodlarini o‘rganadigan umumsotsiologik 
muammoni tadqiq qiladi.  SHuning uchun fundamental sotsiologiya tadqiqotlarining 
roli beqiyos, bajaruvchi funksiyalari esa xilma-xil. Uning quyidagi funksiyalarini 
alohida ko‘rsatish mumkin: dunyoqarash, metodologik, integratsiyalashtiruvchi, 
evristik va h.k. 
Fundamental sotsiologiya dunyoqarash funksiyasi orqali bevosita borliq va 
ong, insonning mohiyati kabi dolzarb muammolarning echimini topishga harakat 
qiladi. CHunki bu muammolar sotsiologiyaning ob’ekti va predmeti mohiyatini 
ochib beradi. Bu muammolarni hal etish barobarida sotsiologiya falsafa bilan uzviy 
aloqada ish olib borib, sotsial olam haqida ilmiy tasavvur yaratiladi. 
hayotning doimiy harakatlantiruvchi mexanizmini kashf etish, sotsiologiyada empirik metodniya yaratish uchun o‘z kuchlarini birlashtirdilar. Buning natijasida ular tabiiy fanlarning tushunchalarini, umumilmiy metod va yo‘nalishlardan foydalanadilar. Ammo XX asrning boshlariga kelib sotsiologiya tabiiy fanlar tizimidan ajralib chiqa boshlaydi. Po‘zitivizmning o‘rniga kelgan struktur-funksionalizm yo‘nalishi sotsiologiyaning empirik ko‘rinishda shakllanishida katta hissa qo‘shdi. Ammo empirizm fundamental nazariya ahamiyatini va mazkur nazariyaning o‘zini inkor qila boshladi. Natijada sotsiologiyaning nazariy va amaliy bilim qismlari o‘zining yaxlitligini yo‘qota boshladi. Mazkur holat XX asrning ikkinchi yarmiga qadar davom etib, jamiyatdagi sotsial muammolarni o‘rganish faqatgina empirik metodlar vositasida tugal amalga oshirilmasligi, bashorat qilish paytida nazariy bazaning muhim ekanligining namoyon bo‘lishi sotsiologiyadagi nazariy va amaliy bilimlarning integratsiyalashuviga olib keldi. Fanda metodologik tadqiqotlarning ahamiyati ortib bordi. Sotsiologlar orasida nrazariy bilimlarni boyitish maqsadida falsafaga yuzlanish holati sotsiologiyada ekzestensial va fenomenologik yo‘nalishlarni paydo qildi. Ular sotsiologiyaning metanazariyasini, ya’ni asosini yaratishga harakat qilishgan. Ho‘zirgi kunda mazkur yo‘nalishdagi harakatlar kuchaymoqda. SHunday qilib, fundamental sotsiologiya – bu nazariya, u fanning strukturasi, mazmuni, kategoriya va tushunchalari, metodlarini o‘rganadigan umumsotsiologik muammoni tadqiq qiladi. SHuning uchun fundamental sotsiologiya tadqiqotlarining roli beqiyos, bajaruvchi funksiyalari esa xilma-xil. Uning quyidagi funksiyalarini alohida ko‘rsatish mumkin: dunyoqarash, metodologik, integratsiyalashtiruvchi, evristik va h.k. Fundamental sotsiologiya dunyoqarash funksiyasi orqali bevosita borliq va ong, insonning mohiyati kabi dolzarb muammolarning echimini topishga harakat qiladi. CHunki bu muammolar sotsiologiyaning ob’ekti va predmeti mohiyatini ochib beradi. Bu muammolarni hal etish barobarida sotsiologiya falsafa bilan uzviy aloqada ish olib borib, sotsial olam haqida ilmiy tasavvur yaratiladi. Umumsotsiologik nazariya negizida sotsiologiyaning umumiy metodologiyasi 
ishlab chiqiladi. 
Integratsiyalashtiruvchi funksiya fundamental sotsiologiya nazariyasini 
boshqa fanlar bilan bog‘laydi. Mazkur yaxlit yondashuv natijasida yangi sotsial 
muammolarni hal qilish, ijtimoy hayotning xali yaxshi o‘rganilmagan tomonlarini 
chuqur ilmiy tahlil qilishga imkon yaratadi. 
Amaliy sotsiologiya fundamental sotsiologiyadan o‘zining strukturasi, 
mazmuni, maqsadi va metodlari bilan farqlanadi. U nazariy va amaliy 
tadqiqotlarning natijalarini qanday qilib tahlil qilish, qanday uslub va vositalar orqali 
ularni tushuntirish yo‘llarini ishlab chiqadi.  
Amaliy sotsiologiya jamiyat hayotida bevosita sodir bo‘layotgan dolzarb 
sotsial muammolarni tadqiq etuvchi metodlar, metodologiyalar va metodikalarni o‘z 
ichiga oladi va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan bo‘ladi. U XX asr 
boshlarida empirik tadqiqotlar asosida shakllandi. Bu davrda empirik tadqiqotlar 
sotsial amaliyotga olib chiqadigan vosita hisoblangan. Ammo amaliy sotsiologiyani 
bu yo‘sinda tushunish u qadar to‘g‘ri emas. Empirik tadqiqotlar jonli faoliyatning 
bevosita shakllanishini o‘rgansada, u o‘zgartiruvchanlik faoliyati emas. 
Amaliy sotsiologiya tizimida ham nazariy, ham empirik bilimlar mavjud 
bo‘lib, ular ijtimoiy hayotning turli sohalari faoliyatini takomillashtirish maqsadida 
amaliy tadqiqotlarning natijalari asosida amaliy tavsiyanomalar ishlab chiqadi. 
Boshqaruv tizimining elementi sifatida amaliy tadqiqotlar fanning ijtimoiy 
funksiyalarini bajarib, uning natija va yutuqlarini amaliy faoliyatga aylantiradi. 
O‘zining amaliy yo‘nalishiga qarab ayrim hollarda amaliy tadqiqotlar ilmiy 
tadqiqotlar bilan qarama-qarshilikka boradi. 
Mashhur sotsiolog olim M.Veber fanda ilmiylik va foydalilik bir-biri bilan 
ziddiyatga kirishmasligi uchun tadqiqotchi olimlar haqiqatni ochishga intilishi zarur, 
ya’ni ilmiy bilimlardan to‘g‘ri foydalanish uchun jamiyatdagi iqtisodiy, ijtimoiy-
siyosiy va ma’naviy elementlarning tizimi mavjud bo‘lishi lo‘zim. 
Amaliy sotsiologiya “nima uchun o‘rganilayapti?”, degan savolga javob 
beradi. M.Veber tomonidan amaliy sotsiologiyaning vazifalari aniq ko‘rsatib 
Umumsotsiologik nazariya negizida sotsiologiyaning umumiy metodologiyasi ishlab chiqiladi. Integratsiyalashtiruvchi funksiya fundamental sotsiologiya nazariyasini boshqa fanlar bilan bog‘laydi. Mazkur yaxlit yondashuv natijasida yangi sotsial muammolarni hal qilish, ijtimoy hayotning xali yaxshi o‘rganilmagan tomonlarini chuqur ilmiy tahlil qilishga imkon yaratadi. Amaliy sotsiologiya fundamental sotsiologiyadan o‘zining strukturasi, mazmuni, maqsadi va metodlari bilan farqlanadi. U nazariy va amaliy tadqiqotlarning natijalarini qanday qilib tahlil qilish, qanday uslub va vositalar orqali ularni tushuntirish yo‘llarini ishlab chiqadi. Amaliy sotsiologiya jamiyat hayotida bevosita sodir bo‘layotgan dolzarb sotsial muammolarni tadqiq etuvchi metodlar, metodologiyalar va metodikalarni o‘z ichiga oladi va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan bo‘ladi. U XX asr boshlarida empirik tadqiqotlar asosida shakllandi. Bu davrda empirik tadqiqotlar sotsial amaliyotga olib chiqadigan vosita hisoblangan. Ammo amaliy sotsiologiyani bu yo‘sinda tushunish u qadar to‘g‘ri emas. Empirik tadqiqotlar jonli faoliyatning bevosita shakllanishini o‘rgansada, u o‘zgartiruvchanlik faoliyati emas. Amaliy sotsiologiya tizimida ham nazariy, ham empirik bilimlar mavjud bo‘lib, ular ijtimoiy hayotning turli sohalari faoliyatini takomillashtirish maqsadida amaliy tadqiqotlarning natijalari asosida amaliy tavsiyanomalar ishlab chiqadi. Boshqaruv tizimining elementi sifatida amaliy tadqiqotlar fanning ijtimoiy funksiyalarini bajarib, uning natija va yutuqlarini amaliy faoliyatga aylantiradi. O‘zining amaliy yo‘nalishiga qarab ayrim hollarda amaliy tadqiqotlar ilmiy tadqiqotlar bilan qarama-qarshilikka boradi. Mashhur sotsiolog olim M.Veber fanda ilmiylik va foydalilik bir-biri bilan ziddiyatga kirishmasligi uchun tadqiqotchi olimlar haqiqatni ochishga intilishi zarur, ya’ni ilmiy bilimlardan to‘g‘ri foydalanish uchun jamiyatdagi iqtisodiy, ijtimoiy- siyosiy va ma’naviy elementlarning tizimi mavjud bo‘lishi lo‘zim. Amaliy sotsiologiya “nima uchun o‘rganilayapti?”, degan savolga javob beradi. M.Veber tomonidan amaliy sotsiologiyaning vazifalari aniq ko‘rsatib berilgan. Uning fikricha, amaliy sotsiologiya quyidagi holatlarni aniq ochib, 
ko‘rsatib berishi kerak: 
 Amaliyot uchun zarur bo‘lgan vositalarni; 
 Amalga oshirilgan harakatlarning aniq salbiy oqibatlarini; 
 Tahlil natijasida o‘rganilayotgan hodisa yuzasidan uning bir necha xil 
rivojlanish variantini ko‘rsatib, ularga mos ravishda takliflar ishlab 
chiqish. 
P.Sorokin amaliy tadqiqotlarni amaliy meditsina faoliyatiga qiyoslagan. 
Uning fikricha, sotsiologiyaning mazkur qismida “sotsial kasalliklarni engish 
bo‘yicha aniq chora-tadbirlarni ko‘rsatuvchi yo‘llar” ishlab chiqiladi. Olim 
ko‘rsatkichlar, statistik ma’lumotlar, anketa javoblari va so‘rov natijalari amaliy 
hamda empirik sotsiologiyaning vositalari bo‘lib, ular asosidagina o‘rganilayotgan 
muammo borasida fikr bildirish noto‘g‘ri, deb hisoblaydi. Tadqiqot tugal bo‘lishi 
uchun nazariy asosga ega bo‘lishi lo‘zim. SHu o‘rinda fundamental va amaliy 
sotsiologiyaning o‘zaro aloqadorligi va ko‘magi sotsiologiya fanining rivojlanish 
istiqbo‘lini belgilaydi. 
SHunday qilib amaliy sotsiologiya nafaqat tayyor bilimlarni ishlatadi, balki 
yangi nazariy, metodologik bilimlarni shakllantiradi. Amaliy sotsiologiya 
fundamental sotsiologiyaning amaliy samaradorligi masalalarini hal qilish, yangi 
muammolarni o‘rtaga qo‘yish orqali fundamental tadqiqotlarning rivojiga turki 
beradi. Amaliy sotsiologiya doirasida nazariy va metodologik muammolar bilan 
birgalikda, protsedura va metodik muammolar o‘rganiladi. Bugungi kunda 
metodologiya va metodika muammolari orasida koneptualizatsiya, formalizatsiya va 
operatsionalizatsiya masalalari dolzarb sanaladi. Bu muammolar sotsial qurilish va 
sotsial muhandislikning muammolarini hal etishda muhim o‘rin tutadi. 
Sotsial muhandislik amaliy tadqiqotlarning negizida shaklangan faoliyatning 
bir turi. U sotsial strukturani (iqtisodiy, siyosiy, madaniy, ma’naviy) ma’lum 
maqsadga yo‘naltirish yoki tubdan o‘zgartirish vositasida eng samarador holatga 
keltirishni nazarda tutadi. 
berilgan. Uning fikricha, amaliy sotsiologiya quyidagi holatlarni aniq ochib, ko‘rsatib berishi kerak:  Amaliyot uchun zarur bo‘lgan vositalarni;  Amalga oshirilgan harakatlarning aniq salbiy oqibatlarini;  Tahlil natijasida o‘rganilayotgan hodisa yuzasidan uning bir necha xil rivojlanish variantini ko‘rsatib, ularga mos ravishda takliflar ishlab chiqish. P.Sorokin amaliy tadqiqotlarni amaliy meditsina faoliyatiga qiyoslagan. Uning fikricha, sotsiologiyaning mazkur qismida “sotsial kasalliklarni engish bo‘yicha aniq chora-tadbirlarni ko‘rsatuvchi yo‘llar” ishlab chiqiladi. Olim ko‘rsatkichlar, statistik ma’lumotlar, anketa javoblari va so‘rov natijalari amaliy hamda empirik sotsiologiyaning vositalari bo‘lib, ular asosidagina o‘rganilayotgan muammo borasida fikr bildirish noto‘g‘ri, deb hisoblaydi. Tadqiqot tugal bo‘lishi uchun nazariy asosga ega bo‘lishi lo‘zim. SHu o‘rinda fundamental va amaliy sotsiologiyaning o‘zaro aloqadorligi va ko‘magi sotsiologiya fanining rivojlanish istiqbo‘lini belgilaydi. SHunday qilib amaliy sotsiologiya nafaqat tayyor bilimlarni ishlatadi, balki yangi nazariy, metodologik bilimlarni shakllantiradi. Amaliy sotsiologiya fundamental sotsiologiyaning amaliy samaradorligi masalalarini hal qilish, yangi muammolarni o‘rtaga qo‘yish orqali fundamental tadqiqotlarning rivojiga turki beradi. Amaliy sotsiologiya doirasida nazariy va metodologik muammolar bilan birgalikda, protsedura va metodik muammolar o‘rganiladi. Bugungi kunda metodologiya va metodika muammolari orasida koneptualizatsiya, formalizatsiya va operatsionalizatsiya masalalari dolzarb sanaladi. Bu muammolar sotsial qurilish va sotsial muhandislikning muammolarini hal etishda muhim o‘rin tutadi. Sotsial muhandislik amaliy tadqiqotlarning negizida shaklangan faoliyatning bir turi. U sotsial strukturani (iqtisodiy, siyosiy, madaniy, ma’naviy) ma’lum maqsadga yo‘naltirish yoki tubdan o‘zgartirish vositasida eng samarador holatga keltirishni nazarda tutadi.  Amaliy sotsiologiyaning sotsial muhandislikdan tashqari sotsial texnologiya 
qismi ham mavjud. U maqsadga erishishni ta’minlaydigan metodlar va vositalarning 
yig‘indisidan iborat. 
Amaliy sotsiologiyaning taraqqiyotini belgilab beruvchi asosiy omil 
jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy holat. CHunki amaliy sotsiologiyaning muammolarini 
aniqlab, ularni o‘rganish va hal etish yo‘llarini ishlab chiqish uchun buyurtmani 
zamon va makon belgilab beradi. Turli mamlakatlarda turli tarixiy davrlarda 
ijtimoiy-siyosiy holatning xusuiyatidan kelib chiqqan holda har xil muammolarni 
o‘rganish ehtiyojini shakllantiradi. Ilk bor ishlab chiqarishni tashkil etish, shaxsning 
ijtimoiylashuvi, deviant xulq-atvor, urbanizatsiya va jamiyatni barqarorlashtirish 
muammolarini echish uchun sotsial buyurtmalar (jamiyat talabi) kerak. 
Nazariy va empirik tadqiqotlar 
Sotsiologiyada sotsiologik tadqiqotlar shartli ravishda nazariy va amaliy 
turlarga ajratiladi. CHunki ular o‘rtasida qat'iy chegarani o‘tkazish mushkul. Zero 
har qanday fundamental sotsiologiya nazariydir, empirik tadqiqotlar esa nazariya 
bilan jipslashgan holda amalga oshiriladi. Ammo ular o‘rtasida farq mavjud.  
Sotsiologiyada nazariy tadqiqotlar natijasida nazariya2 
ning turli darajasini ajratib ko‘rsatish mumkin: umumsotsiologik nazariyalar, 
mahsus nazariyalar, xususiy nazariyalar. 
Umumsotsiologik nazariyalar jamiyatni yaxlit qamrab oladigan muammolarni 
hal etadi. Masalan, jamiyatning rivojlanish davlari va strukturasi, uning faoliyat 
qonunlari va bq. 
Maxsus nazariyalar sotsiologiya ob’ektining muhim tomonlarini o‘rganadi. 
Sotsial struktura nazariyasi, institular nazariyasi sotsiologiyada maxsus sohalar 
sifatida shakllandi. Maxsus nazariyalar mavhum tushunchalardan foydalanadilar, 
ammo ular ko‘pincha faktlarga asoslanadilar 
                                                           
2 Назария – категория, тушунчалар, ҳолатлар ва тамойилларнинг концептуалбирлиги бўлиб, у 
ҳодисаларнинг хоссалари, муносабатлари ва қонуниятли алоқаларини очиб беради. Назарияларда марказий 
ўринни тушунчалар эгаллайди. Уларда фаннинг ютуқ ва тажрибалари тўпланади ва улар назариянинг 
мазмунини белгилайди. Назарияни яратиш воситаси мавҳумлаштиришдир, яъни аниқ ҳолатлар ва 
ҳодисаларни умумийлаштиришдир. 
Amaliy sotsiologiyaning sotsial muhandislikdan tashqari sotsial texnologiya qismi ham mavjud. U maqsadga erishishni ta’minlaydigan metodlar va vositalarning yig‘indisidan iborat. Amaliy sotsiologiyaning taraqqiyotini belgilab beruvchi asosiy omil jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy holat. CHunki amaliy sotsiologiyaning muammolarini aniqlab, ularni o‘rganish va hal etish yo‘llarini ishlab chiqish uchun buyurtmani zamon va makon belgilab beradi. Turli mamlakatlarda turli tarixiy davrlarda ijtimoiy-siyosiy holatning xusuiyatidan kelib chiqqan holda har xil muammolarni o‘rganish ehtiyojini shakllantiradi. Ilk bor ishlab chiqarishni tashkil etish, shaxsning ijtimoiylashuvi, deviant xulq-atvor, urbanizatsiya va jamiyatni barqarorlashtirish muammolarini echish uchun sotsial buyurtmalar (jamiyat talabi) kerak. Nazariy va empirik tadqiqotlar Sotsiologiyada sotsiologik tadqiqotlar shartli ravishda nazariy va amaliy turlarga ajratiladi. CHunki ular o‘rtasida qat'iy chegarani o‘tkazish mushkul. Zero har qanday fundamental sotsiologiya nazariydir, empirik tadqiqotlar esa nazariya bilan jipslashgan holda amalga oshiriladi. Ammo ular o‘rtasida farq mavjud. Sotsiologiyada nazariy tadqiqotlar natijasida nazariya2 ning turli darajasini ajratib ko‘rsatish mumkin: umumsotsiologik nazariyalar, mahsus nazariyalar, xususiy nazariyalar. Umumsotsiologik nazariyalar jamiyatni yaxlit qamrab oladigan muammolarni hal etadi. Masalan, jamiyatning rivojlanish davlari va strukturasi, uning faoliyat qonunlari va bq. Maxsus nazariyalar sotsiologiya ob’ektining muhim tomonlarini o‘rganadi. Sotsial struktura nazariyasi, institular nazariyasi sotsiologiyada maxsus sohalar sifatida shakllandi. Maxsus nazariyalar mavhum tushunchalardan foydalanadilar, ammo ular ko‘pincha faktlarga asoslanadilar 2 Назария – категория, тушунчалар, ҳолатлар ва тамойилларнинг концептуалбирлиги бўлиб, у ҳодисаларнинг хоссалари, муносабатлари ва қонуниятли алоқаларини очиб беради. Назарияларда марказий ўринни тушунчалар эгаллайди. Уларда фаннинг ютуқ ва тажрибалари тўпланади ва улар назариянинг мазмунини белгилайди. Назарияни яратиш воситаси мавҳумлаштиришдир, яъни аниқ ҳолатлар ва ҳодисаларни умумийлаштиришдир. Xususiy nazariyalar ko‘proq empirik tadqiqotlarga tayangan holda quyi 
darajadagi sotsial jarayonlarni o‘rganadi. Misol uchun referent guruhlar nazariyasi, 
kichik guruhlar nazariyasi va hk. Bu nazariyalar inson fe'l atvorining mustahkam 
mexanizmlarining har xil sharoit va holatlardagi ko‘rinishini aniqlashga harakat 
qiladi. 
Empirik tadqiqotlar. Dastlabki empirik tadqiqotlar XVIIasrdayoq o‘tkazilgan 
bo‘lsada, XX asrning birinchi yarmida AQSHda ommalashdi. Empirik tadqiqotlar 
deyilganida, bilimlarni tajriba orqali olish tushuniladi. Empirik sotsiologik 
tadqiqotlarning ob’ekti – ijtimoiy hayotning mikrojaaryonlari, insonlarning 
harakatlari, tafakkur tarzi, fikri va munosabatlari. Ularning asosiy maqsadi sotsial 
guruhlar, individlar, tashkilotlar muammolarini, ya’ni jonli sotsial muammolarni 
bevosita o‘rganishdan iborat.  
Empirik tadqiqotlarni sotsiologiyaning muhim qismi sifatida empirizm 
konsepsiyasi bilan solishtirish mumkin emas, chunki empirizm konsepsiya sifatida 
nazariy bilimlarni butkul inkor qiladi. Hissiy idrokning bevositaligi empirizm 
konsepsiyasida fanning asosini tashkiil etadi. 
Empirik tadqiqotlarning ob’ekti mikrojarayonlar, predmeti esa individlar, 
sotsial guruhlar, sotsial tashkilotlar, mehnat faoliyatining sermahsulligi, shaxs 
xususiyatlari va  hk. Ularning vazifasi kuzatish, eksperiment, hujjatlarni o‘rganish 
va so‘rov metodlari orqali sotsial jarayonlar borasida faktlar va ma’lumotlar 
yig‘ishdan iborat. Empirik tadqiqotlar natijalarini ham amaliy, ham nazariy 
maqsadlarda ishlatish mumkin. 
Tarixiy rivojlanishga nazar tashlasak, empirik tadqiqotlarni o‘tkazish chog‘ida 
ko‘plab metodologik xarakterga ega bo‘lgan muammolar: sotsial faktning mohiyati, 
nazariy bilimning empirik ma’lumotlar bilan o‘zaro munosabatlari, so‘rov, kuzatish 
va ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonida sub’ektiv omilning roli kabilar paydo 
bo‘ldi. 
Empirik 
tadqiqot usullari amaliy 
sotsilogiya 
doirasida 
shakllanib, 
mukammallashdi. Bular: so‘rov, kuzatish, hujjatlarni tahlil qilish va eksperimet 
usullari. Amaliy sotsiologiya doirasida qaysi metod qay tarzda va qay vaziyatda 
Xususiy nazariyalar ko‘proq empirik tadqiqotlarga tayangan holda quyi darajadagi sotsial jarayonlarni o‘rganadi. Misol uchun referent guruhlar nazariyasi, kichik guruhlar nazariyasi va hk. Bu nazariyalar inson fe'l atvorining mustahkam mexanizmlarining har xil sharoit va holatlardagi ko‘rinishini aniqlashga harakat qiladi. Empirik tadqiqotlar. Dastlabki empirik tadqiqotlar XVIIasrdayoq o‘tkazilgan bo‘lsada, XX asrning birinchi yarmida AQSHda ommalashdi. Empirik tadqiqotlar deyilganida, bilimlarni tajriba orqali olish tushuniladi. Empirik sotsiologik tadqiqotlarning ob’ekti – ijtimoiy hayotning mikrojaaryonlari, insonlarning harakatlari, tafakkur tarzi, fikri va munosabatlari. Ularning asosiy maqsadi sotsial guruhlar, individlar, tashkilotlar muammolarini, ya’ni jonli sotsial muammolarni bevosita o‘rganishdan iborat. Empirik tadqiqotlarni sotsiologiyaning muhim qismi sifatida empirizm konsepsiyasi bilan solishtirish mumkin emas, chunki empirizm konsepsiya sifatida nazariy bilimlarni butkul inkor qiladi. Hissiy idrokning bevositaligi empirizm konsepsiyasida fanning asosini tashkiil etadi. Empirik tadqiqotlarning ob’ekti mikrojarayonlar, predmeti esa individlar, sotsial guruhlar, sotsial tashkilotlar, mehnat faoliyatining sermahsulligi, shaxs xususiyatlari va hk. Ularning vazifasi kuzatish, eksperiment, hujjatlarni o‘rganish va so‘rov metodlari orqali sotsial jarayonlar borasida faktlar va ma’lumotlar yig‘ishdan iborat. Empirik tadqiqotlar natijalarini ham amaliy, ham nazariy maqsadlarda ishlatish mumkin. Tarixiy rivojlanishga nazar tashlasak, empirik tadqiqotlarni o‘tkazish chog‘ida ko‘plab metodologik xarakterga ega bo‘lgan muammolar: sotsial faktning mohiyati, nazariy bilimning empirik ma’lumotlar bilan o‘zaro munosabatlari, so‘rov, kuzatish va ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonida sub’ektiv omilning roli kabilar paydo bo‘ldi. Empirik tadqiqot usullari amaliy sotsilogiya doirasida shakllanib, mukammallashdi. Bular: so‘rov, kuzatish, hujjatlarni tahlil qilish va eksperimet usullari. Amaliy sotsiologiya doirasida qaysi metod qay tarzda va qay vaziyatda qo‘llanilishi kerakligi, metodlarning yutuq va kamchiliklari o‘rganib, ishlab 
chiqilgan. Misol uchun eng keng tarqalgan so‘rov metodi insonlarning ichki 
dunyosini, sub’ektiv fikrini o‘ragnishga yo‘naltirilgan. 
Amaliy sotsiologiyaning oldida bugungi kunda sotsiologik tadqiqotlar 
davomida olinayotgan empirik axborotlarning haqqoniyligini va ob’ektivligini 
ta’minlashga xizmat qiluvchi optimal tamoyillarni ishlab chiqish muammosi 
dolzarbligicha qolmoqda. 
Amaliy sotsiologiya tarkibiga empirik metodlar bilan bir qatorda 
metodologiya, ma’lumotlar tizimi va empirik ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi 
kiradi. SHuning uchun odatda empirik tadqiqotlar turli xil mutaxassislar tmonidan 
ham olib borilishi mumkin. 
Empirik tadqiqotlar asosan statistka ma’lumotlarga tayangan holda amalga 
oshiriladi. Rivojlangan mamlakatlarda axborot ta’minoti empirik tadqiqotning 
muhim manbasi hisoblanadi. Mazkur tadqiqotlarni amalga oshirishda texnikaning 
rivojlanganlik darajasi muhim ahamiyatga ega. CHunki empirik ma’lumotlar qayta 
ishlanishi zarur. So‘rov, kuzatish, eksperiment metodlari vositasida empirik 
tadqiqotlar o‘tkazilganida ma’lum ma’noda moddiy va texnik vositalar talab 
qilinadi. SHuning uchun empirk tadqiqotlar anchagina qimmat tadbir sanaladi. 
Sotsiologiyada maxsus va  tarmoq yo‘nalishlar 
Sotsiologiya faning tarixiy rivojlanishi davomida unda maxsus va tarmoq 
yo‘nalishlar paydo bo‘ldi. 
Sotsiologiyada bugungi kunda maxsus yo‘nalishlar qatoriga kiruvchi ayrim 
nazariyalar sotsiologiya asoschilari tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lsada, maxsus 
yo‘nalishlar XX asrning birinchi yarmida neopo‘zitivizm asosida shakllandi va 
keyinchalik bir qancha nazariy yo‘nalishlar tufayli rivojlandi. 
Sotsiologiya hodisalarni yaxlit ijtimoiy struktura elementi sifatida qabul 
qiladi. Jamiyat taraqqiyotiga taalluqli bo‘lgan sotsial institutlar, boshqaruv shakllari, 
sotsial munosabatlar va sotsial harakatlar, guruh xarakteri va tafakkkuri kabi 
masalalarni chuqurroq o‘rganish ehtiyoji oqibatida sotsiologiyada maxsus 
yo‘nalishlar paydo bo‘ldi. Ularning qatoriga bugungi kunda institutsional 
qo‘llanilishi kerakligi, metodlarning yutuq va kamchiliklari o‘rganib, ishlab chiqilgan. Misol uchun eng keng tarqalgan so‘rov metodi insonlarning ichki dunyosini, sub’ektiv fikrini o‘ragnishga yo‘naltirilgan. Amaliy sotsiologiyaning oldida bugungi kunda sotsiologik tadqiqotlar davomida olinayotgan empirik axborotlarning haqqoniyligini va ob’ektivligini ta’minlashga xizmat qiluvchi optimal tamoyillarni ishlab chiqish muammosi dolzarbligicha qolmoqda. Amaliy sotsiologiya tarkibiga empirik metodlar bilan bir qatorda metodologiya, ma’lumotlar tizimi va empirik ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi kiradi. SHuning uchun odatda empirik tadqiqotlar turli xil mutaxassislar tmonidan ham olib borilishi mumkin. Empirik tadqiqotlar asosan statistka ma’lumotlarga tayangan holda amalga oshiriladi. Rivojlangan mamlakatlarda axborot ta’minoti empirik tadqiqotning muhim manbasi hisoblanadi. Mazkur tadqiqotlarni amalga oshirishda texnikaning rivojlanganlik darajasi muhim ahamiyatga ega. CHunki empirik ma’lumotlar qayta ishlanishi zarur. So‘rov, kuzatish, eksperiment metodlari vositasida empirik tadqiqotlar o‘tkazilganida ma’lum ma’noda moddiy va texnik vositalar talab qilinadi. SHuning uchun empirk tadqiqotlar anchagina qimmat tadbir sanaladi. Sotsiologiyada maxsus va tarmoq yo‘nalishlar Sotsiologiya faning tarixiy rivojlanishi davomida unda maxsus va tarmoq yo‘nalishlar paydo bo‘ldi. Sotsiologiyada bugungi kunda maxsus yo‘nalishlar qatoriga kiruvchi ayrim nazariyalar sotsiologiya asoschilari tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lsada, maxsus yo‘nalishlar XX asrning birinchi yarmida neopo‘zitivizm asosida shakllandi va keyinchalik bir qancha nazariy yo‘nalishlar tufayli rivojlandi. Sotsiologiya hodisalarni yaxlit ijtimoiy struktura elementi sifatida qabul qiladi. Jamiyat taraqqiyotiga taalluqli bo‘lgan sotsial institutlar, boshqaruv shakllari, sotsial munosabatlar va sotsial harakatlar, guruh xarakteri va tafakkkuri kabi masalalarni chuqurroq o‘rganish ehtiyoji oqibatida sotsiologiyada maxsus yo‘nalishlar paydo bo‘ldi. Ularning qatoriga bugungi kunda institutsional sotsiologiya, shaxs sotsiologiyasi, sotsial harakat va sotsial munosabatlar 
sotsiologiyasi, taraqqiyot sotsiologiyasi, o‘zaro harakat sotsiologiyasi, sotsial 
struktura sotsiologiyasi. 
O‘z navbatida yuqoridagi masalalarni o‘rganish davomida sotsiologiya 
boshqa fanlarning yutuqlariga tayanishi kerak. Misol uchun siyosiy sotsiologiya va 
siyosatshunoslik.  
Maxsus yo‘nalishlardan tashqari sotsiologiyada tarmoq yo‘nalishlari mavjud. 
Tarmoq yo‘nalishlarning eng rivojlanganlari qatoriga sanoat sotsiologiyasi, deviant 
xulq-atvor sotsiologiyasi va jamoatchilik fikri sotsiologiyasi kabilar kiradi. Bu 
yo‘nalishlar XIX asr oxiri va XX asr boshlarida vujudga kelgan. 
Tarmoq sotsiologiyasi amaliy tadqiqotlar uchun asos hisoblanadi. Ular 
ijtimoiy hayotning turli tomonlarini tadqiq qilish orqali xususiy va maxsus 
nazariyalarning rivojiga yordam beradi, fundamental sotsiologiya rivojiga ta’sir 
ko‘rsatadi. Mazkur yo‘nalishlar asosida ayirboshlash nazariyasi, referent guruh 
nazariyasi, etakchilik nazariyasi kabilar yaratildi. Tarmoq yo‘nalishlarining 
shakllanishi natijasida fundamental sotsiologiya oldiga jamiyatning yaxlit 
strukturasida turli xil ijtimoiy tizimchalarning roli va ularning o‘zaro harakat turlari, 
taraqqiyoti asoslari kabi muammolarni qo‘ydi. 
Tarmoq sotsiologiyasining maqsadi ijtimoiy strukturadagi moddiylik va 
ma’naviylik holati, mehnatning sermahsulligini oshirish tamoyillari, ishlab 
chiqarish va oilaviy munosabatlar kabilarning o‘zaro faoliyat ko‘rsatishi hamda 
rivojlanish qonuniyatlarini yaratishdan iborat. 
1. 
Makrosotsiologiya, o‘rta darajadagi sotsiologiya va mikrosotsiologiya 
Sotsiologiya fani jamiyat istiqbo‘li xususida sotsial utopiyaga asoslangan 
nazariyaga suyanmasdan, balki jamiyat taraqqiyotining bugungi ijtimoiy-iqtisodiy 
holatini atroflicha o‘rganish asosida yaqin kelajakda bu taraqqiyot tarkibi va 
mazmunidagi tadrijiy o‘zgarishlar manzarasini ilmiy asoslab beradi. 
Ogyust Kontning fikricha, sotsiologiya ijtimoiy hayot jarayonlarini uch 
bosqichda o‘rganadi: aniq-empirik, xususiy(mahsus), umumiy. SHunga muvoffiq 
sotsiologiya, shaxs sotsiologiyasi, sotsial harakat va sotsial munosabatlar sotsiologiyasi, taraqqiyot sotsiologiyasi, o‘zaro harakat sotsiologiyasi, sotsial struktura sotsiologiyasi. O‘z navbatida yuqoridagi masalalarni o‘rganish davomida sotsiologiya boshqa fanlarning yutuqlariga tayanishi kerak. Misol uchun siyosiy sotsiologiya va siyosatshunoslik. Maxsus yo‘nalishlardan tashqari sotsiologiyada tarmoq yo‘nalishlari mavjud. Tarmoq yo‘nalishlarning eng rivojlanganlari qatoriga sanoat sotsiologiyasi, deviant xulq-atvor sotsiologiyasi va jamoatchilik fikri sotsiologiyasi kabilar kiradi. Bu yo‘nalishlar XIX asr oxiri va XX asr boshlarida vujudga kelgan. Tarmoq sotsiologiyasi amaliy tadqiqotlar uchun asos hisoblanadi. Ular ijtimoiy hayotning turli tomonlarini tadqiq qilish orqali xususiy va maxsus nazariyalarning rivojiga yordam beradi, fundamental sotsiologiya rivojiga ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur yo‘nalishlar asosida ayirboshlash nazariyasi, referent guruh nazariyasi, etakchilik nazariyasi kabilar yaratildi. Tarmoq yo‘nalishlarining shakllanishi natijasida fundamental sotsiologiya oldiga jamiyatning yaxlit strukturasida turli xil ijtimoiy tizimchalarning roli va ularning o‘zaro harakat turlari, taraqqiyoti asoslari kabi muammolarni qo‘ydi. Tarmoq sotsiologiyasining maqsadi ijtimoiy strukturadagi moddiylik va ma’naviylik holati, mehnatning sermahsulligini oshirish tamoyillari, ishlab chiqarish va oilaviy munosabatlar kabilarning o‘zaro faoliyat ko‘rsatishi hamda rivojlanish qonuniyatlarini yaratishdan iborat. 1. Makrosotsiologiya, o‘rta darajadagi sotsiologiya va mikrosotsiologiya Sotsiologiya fani jamiyat istiqbo‘li xususida sotsial utopiyaga asoslangan nazariyaga suyanmasdan, balki jamiyat taraqqiyotining bugungi ijtimoiy-iqtisodiy holatini atroflicha o‘rganish asosida yaqin kelajakda bu taraqqiyot tarkibi va mazmunidagi tadrijiy o‘zgarishlar manzarasini ilmiy asoslab beradi. Ogyust Kontning fikricha, sotsiologiya ijtimoiy hayot jarayonlarini uch bosqichda o‘rganadi: aniq-empirik, xususiy(mahsus), umumiy. SHunga muvoffiq bugungi kunda ham sotsiologiya empirik,  mahsus va umumsotsiologik tadqiqot 
jarayonlarini o‘z ichiga oladi. 
 Umumsotsiologik nazariyalarni bevosita tadqiq etishga mo‘ljallangan 
yo‘nalish - makrosotsiologiya. 
 Maxsus (xususiy) sotsiologik nazariyalar asosiga quriluvchi tadqiqot 
yo‘nalishi – o‘rta darajadagi sotsiologiya. 
 Bevosita 
empirik 
sotsiologik 
tadqiqotlar 
bilan 
shug‘ullanuvchi 
mikrosotsiologiya. 
Makrosotsiologiya 
jamiyatni 
yaxlit 
tixzim 
sifatida 
tushunishga 
ko‘maklashuvchi xulq-atvor modellariga e'tibor qaratadi. Mazkur modellar yoki 
strukturalar deyilganida, oila, ta’lim va din kabi ijtimoiy institutlarni tushunishimiz 
mumkin. Inosn tug‘ilishidan boshlab jamiyatdagi mazkur sotsial strukturalarning 
tarkibida bo‘ladi va sotsial institutlarning ta’sirini sezadi. Makrosotsiologiyaning 
asosiy vazifasi jamiyatdagi turli elementlarning o‘zaro munosabatlarini va mazkur 
munosabatlarning o‘zgarish tendensiyalarini tadqiq etishdir. Makrosotsiologik 
darajada tadqiqotlarini olib boruvchi olimlar mavjud bo‘lgan ikki raqobatdosh 
nazariyalar: funksionalizm va konflikt nazariyasidan biriga asoslanib o‘z sotsiologik 
bilimlarini shakllantiradi. Funksionalizm nazariyasining tarafdorlari sifatida Gerbert 
Spenser, Emil Dyurkgeym, Talkott Parsons, Robert Mertonni ko‘rsatish mumkin. 
Konflikt nazariyasi esa Karl Marks, Ralf Darendorf kabi olimlar tomonidan 
rivojlantirilgan, qo‘llangan. 
Sotsiologiya 
strukturasining 
tarixiy 
rivojlanishiga 
nazar 
tashlasak, 
avvalboshdan makro – va mikrosotsiologiya o‘rtasida aniq chegara bo‘lmagan. 
P.Lazarfeld mikrosotsiologik tadqiqot deganda, “zamonaviy sharoitda 
shaxsning bevosita hulq-atvorini miqdoriy metodlar va sifatiy protseduralarning 
keng qo‘llanilishi asosida o‘rganuvchi tadqiqotlar3”ni tushungan. Makrosotsiologik 
                                                           
3 Новикова С.С. Социология: история, основы, институционализация в России. - М.: Московский психолого-
социальный институт; Воронеж: Издательство НПО «МОДЕК», 2000. - С.22. 
bugungi kunda ham sotsiologiya empirik, mahsus va umumsotsiologik tadqiqot jarayonlarini o‘z ichiga oladi.  Umumsotsiologik nazariyalarni bevosita tadqiq etishga mo‘ljallangan yo‘nalish - makrosotsiologiya.  Maxsus (xususiy) sotsiologik nazariyalar asosiga quriluvchi tadqiqot yo‘nalishi – o‘rta darajadagi sotsiologiya.  Bevosita empirik sotsiologik tadqiqotlar bilan shug‘ullanuvchi mikrosotsiologiya. Makrosotsiologiya jamiyatni yaxlit tixzim sifatida tushunishga ko‘maklashuvchi xulq-atvor modellariga e'tibor qaratadi. Mazkur modellar yoki strukturalar deyilganida, oila, ta’lim va din kabi ijtimoiy institutlarni tushunishimiz mumkin. Inosn tug‘ilishidan boshlab jamiyatdagi mazkur sotsial strukturalarning tarkibida bo‘ladi va sotsial institutlarning ta’sirini sezadi. Makrosotsiologiyaning asosiy vazifasi jamiyatdagi turli elementlarning o‘zaro munosabatlarini va mazkur munosabatlarning o‘zgarish tendensiyalarini tadqiq etishdir. Makrosotsiologik darajada tadqiqotlarini olib boruvchi olimlar mavjud bo‘lgan ikki raqobatdosh nazariyalar: funksionalizm va konflikt nazariyasidan biriga asoslanib o‘z sotsiologik bilimlarini shakllantiradi. Funksionalizm nazariyasining tarafdorlari sifatida Gerbert Spenser, Emil Dyurkgeym, Talkott Parsons, Robert Mertonni ko‘rsatish mumkin. Konflikt nazariyasi esa Karl Marks, Ralf Darendorf kabi olimlar tomonidan rivojlantirilgan, qo‘llangan. Sotsiologiya strukturasining tarixiy rivojlanishiga nazar tashlasak, avvalboshdan makro – va mikrosotsiologiya o‘rtasida aniq chegara bo‘lmagan. P.Lazarfeld mikrosotsiologik tadqiqot deganda, “zamonaviy sharoitda shaxsning bevosita hulq-atvorini miqdoriy metodlar va sifatiy protseduralarning keng qo‘llanilishi asosida o‘rganuvchi tadqiqotlar3”ni tushungan. Makrosotsiologik 3 Новикова С.С. Социология: история, основы, институционализация в России. - М.: Московский психолого- социальный институт; Воронеж: Издательство НПО «МОДЕК», 2000. - С.22. tadqiqotlar esa “shunday umumiy qonunlarni ochib berishga qaratilganki, ular 
ijtimoiy rivojlanishning o‘tmish va kelajakdagi trendensiyalarini belgilab beradi4”. 
R.Merton mikrosotsiologik muammolar sifatida “kichik guruhlarni o‘rganish 
davomida ochib beriladigan muammolar”ni, makrosotsiologik muammolar 
deyilganida esa “sotsial mobillik, formal tashkilotlarning qiyosiy tadqiq etish va 
sotsial institularning o‘zaro bir-biriga bog‘liqligi muammolari”ni ko‘rstagan5 
Barcha olimlar uchun bu ikki bilim sohasini bir-biridan ajratuvchi shart 
sifatida 
mikrosotsiologik 
darajada 
empirik 
tadqiqotlarning 
o‘tkazilishi, 
makrosotsiologik darajada esa umumiy nazariya sohasiga tegishli tadqiqotlarning 
o‘tkazilishi namoyon bo‘ldi. 
Kont tomonidan sotsiologiyaga asos solingan davrdan boshlab XX asrning 
20yillariga qadar sotsiologiyada makrosotsiologik tadqiqotlar ustuvor bo‘lgan. Bu 
davrda yaratilgan barcha sotsiologik bilim umumnazariy bilimlardan iborat bo‘lgan. 
Mikrosotsiologik yo‘nalishning shakllanishi tahminan XX asrning 30 yillaridan 
boshlangan. Bu shartli ravishda mazkur asrning 20-30yillarida AQSHda boshlangan 
ijtimoiy jarayonlar bilan bog‘liq edi. Iqtisodiy inqiroz, buyuk depressiya, yirik 
shaharlarda gettoning paydo bo‘lishi, ko‘p sonli sotsial anomaliyalarning paydo 
bo‘lishi (alkogolizm, tilamchilik, jinoyatchilik) kabilar mikrosotsiologik tadqiqotlar, 
ya’ni empirik tadqiqotlarning rivojiga sabab bo‘ldi. Mikrosotsiologiyaning paydo 
bo‘lishidan so‘ng sotsiologlarning aksariyati jamiyatda kuzatilayotgan sotsial 
muammolarni o‘rganish davomida ularni makro darajadagi bilimlar, ya’ni umumiy 
nazariyalar nuqtai nazaridan birgalikda o‘rganmay qo‘ydi. O‘tkazilgan sotsiologik 
tadqiqotlar asosan mikro darajada amalga oshirilib, pragmatik yo‘nalishda, ya’ni tor 
doiradagi aniq sotsial muammoni echishga qaratilgan bo‘lgan. 
Ammo makrosotsiologiya ham avvalgi shijoati bilan bo‘lmasada o‘zining 
rivojlanishida davom etgan. P.Sorokin va T. Parsonsning ijod namunalari bunga 
misol bo‘ladi.  
                                                           
4 Новикова С.С. Социология: история, основы, институционализация в России. - М.: Московский психолого-
социальный институт; Воронеж: Издательство НПО «МОДЕК», 2000. - С.28. 
5 Новикова С.С. Социология: история, основы, институционализация в России. - М.: Московский психолого-
социальный институт; Воронеж: Издательство НПО «МОДЕК», 2000. - С.30. 
tadqiqotlar esa “shunday umumiy qonunlarni ochib berishga qaratilganki, ular ijtimoiy rivojlanishning o‘tmish va kelajakdagi trendensiyalarini belgilab beradi4”. R.Merton mikrosotsiologik muammolar sifatida “kichik guruhlarni o‘rganish davomida ochib beriladigan muammolar”ni, makrosotsiologik muammolar deyilganida esa “sotsial mobillik, formal tashkilotlarning qiyosiy tadqiq etish va sotsial institularning o‘zaro bir-biriga bog‘liqligi muammolari”ni ko‘rstagan5 Barcha olimlar uchun bu ikki bilim sohasini bir-biridan ajratuvchi shart sifatida mikrosotsiologik darajada empirik tadqiqotlarning o‘tkazilishi, makrosotsiologik darajada esa umumiy nazariya sohasiga tegishli tadqiqotlarning o‘tkazilishi namoyon bo‘ldi. Kont tomonidan sotsiologiyaga asos solingan davrdan boshlab XX asrning 20yillariga qadar sotsiologiyada makrosotsiologik tadqiqotlar ustuvor bo‘lgan. Bu davrda yaratilgan barcha sotsiologik bilim umumnazariy bilimlardan iborat bo‘lgan. Mikrosotsiologik yo‘nalishning shakllanishi tahminan XX asrning 30 yillaridan boshlangan. Bu shartli ravishda mazkur asrning 20-30yillarida AQSHda boshlangan ijtimoiy jarayonlar bilan bog‘liq edi. Iqtisodiy inqiroz, buyuk depressiya, yirik shaharlarda gettoning paydo bo‘lishi, ko‘p sonli sotsial anomaliyalarning paydo bo‘lishi (alkogolizm, tilamchilik, jinoyatchilik) kabilar mikrosotsiologik tadqiqotlar, ya’ni empirik tadqiqotlarning rivojiga sabab bo‘ldi. Mikrosotsiologiyaning paydo bo‘lishidan so‘ng sotsiologlarning aksariyati jamiyatda kuzatilayotgan sotsial muammolarni o‘rganish davomida ularni makro darajadagi bilimlar, ya’ni umumiy nazariyalar nuqtai nazaridan birgalikda o‘rganmay qo‘ydi. O‘tkazilgan sotsiologik tadqiqotlar asosan mikro darajada amalga oshirilib, pragmatik yo‘nalishda, ya’ni tor doiradagi aniq sotsial muammoni echishga qaratilgan bo‘lgan. Ammo makrosotsiologiya ham avvalgi shijoati bilan bo‘lmasada o‘zining rivojlanishida davom etgan. P.Sorokin va T. Parsonsning ijod namunalari bunga misol bo‘ladi. 4 Новикова С.С. Социология: история, основы, институционализация в России. - М.: Московский психолого- социальный институт; Воронеж: Издательство НПО «МОДЕК», 2000. - С.28. 5 Новикова С.С. Социология: история, основы, институционализация в России. - М.: Московский психолого- социальный институт; Воронеж: Издательство НПО «МОДЕК», 2000. - С.30. XX asrning 60 yillari so‘ngida strukturaviy – funksionalizmning makro va 
mikro darajadagi sotsiologik bilimlarni bir yaxlit tizimga birlashtira olmaganligi 
ularning qat'iy ravishda bir-biridan ajralishiga olib keldi. Fanda yuzaga kelgan 
mazkur holat butun dunyo olimlarining makro- va mikrosotsiologiyaning 
integratsiyasi masalasida izlanishlar olib borishga rag‘batlantirdi. 
R.Mertonning mazkur yo‘nalishda olib borgan izlanishlari taxsinga sazovor. 
U o‘zining ustozlaridan (P.Sorokin, T.Parsons) farqli ravishda evropa nazariy 
sotsiologiyasining AQSHda tarqalishiga o‘z hissasini qo‘shgan. Uning fikricha, 
evropaning nazariy sotsiologiyasi va AQSHning amaliy tadqiqotlari birlashishi 
sotsiologiyaning mukammallashuviga olib keladi. U nazariya va amaliyotning 
integratsiyasi tarafdori bo‘lgan. SHu maqsadda Merton “o‘rta daraja nazariyasi”ni 
yaratgan. Olimning “o‘rta daraja nazariyasi” kundalik hayotdagi sotsial 
muammolarni tadqiq etish davomida yuzaga keluvchi kichik ishchi gipotezalar bilan 
umumsotsiologik nazariyalar o‘rtasidagi oraliq bo‘g‘inni tashkil etishi kerak 
bo‘lgan. SHunday qilib, Merton “o‘rta darajadagi sotsiologiya”ni yaratdi hamda 
makro va mikrosotsiologiyani o‘zaro uzviy bog‘ladi. 
Bugungi kunda mahsus sotsiologik nazariyalar yoki o‘rta darajadagi 
nazariyalar  amaliy tadqiqotlar asosida shakllantirilib, umumsotsiologik 
nazariyalarni to‘ldirishga xizmat qilmoqda. SHu bilan birgalikda reallik bilan uzviy 
bog‘liq bo‘lgan empirik sotsiologiyani rivojlantirishga o‘z hissasini qo‘shmoqda. 
Mikrosotsiologiya 
insonlarning 
kundalik 
hayotidagi 
o‘zaro 
sotsial 
muloqotlarini (interaksiya, o‘zaro munosabatlar) o‘rganadi. Mazkur yo‘nalish 
tarafdorlari sotsial hodisalarning mazmunini mazkur hodisalarga insonlarning 
o‘zaro munosabatlarga kirishganidan so‘ng bergan ma’nolarini o‘rganib tushunish 
mumkin, deb hisoblashadi. Ularning asosiy e'tibori individlarning xulq-atvori, 
qilmishlari va motivlariga qaratilgan. CHunki insonlarning xulq-atvori, motiv va 
xatti-harakatlari jamiyatdagi shaxslararo o‘zaro harakatga ta’sir ko‘rsatib, 
jamiyatning barqarorligi va unda kechuvchi o‘zgarishlarda o‘z aksini topadi. 
XX asrning 60 yillari so‘ngida strukturaviy – funksionalizmning makro va mikro darajadagi sotsiologik bilimlarni bir yaxlit tizimga birlashtira olmaganligi ularning qat'iy ravishda bir-biridan ajralishiga olib keldi. Fanda yuzaga kelgan mazkur holat butun dunyo olimlarining makro- va mikrosotsiologiyaning integratsiyasi masalasida izlanishlar olib borishga rag‘batlantirdi. R.Mertonning mazkur yo‘nalishda olib borgan izlanishlari taxsinga sazovor. U o‘zining ustozlaridan (P.Sorokin, T.Parsons) farqli ravishda evropa nazariy sotsiologiyasining AQSHda tarqalishiga o‘z hissasini qo‘shgan. Uning fikricha, evropaning nazariy sotsiologiyasi va AQSHning amaliy tadqiqotlari birlashishi sotsiologiyaning mukammallashuviga olib keladi. U nazariya va amaliyotning integratsiyasi tarafdori bo‘lgan. SHu maqsadda Merton “o‘rta daraja nazariyasi”ni yaratgan. Olimning “o‘rta daraja nazariyasi” kundalik hayotdagi sotsial muammolarni tadqiq etish davomida yuzaga keluvchi kichik ishchi gipotezalar bilan umumsotsiologik nazariyalar o‘rtasidagi oraliq bo‘g‘inni tashkil etishi kerak bo‘lgan. SHunday qilib, Merton “o‘rta darajadagi sotsiologiya”ni yaratdi hamda makro va mikrosotsiologiyani o‘zaro uzviy bog‘ladi. Bugungi kunda mahsus sotsiologik nazariyalar yoki o‘rta darajadagi nazariyalar amaliy tadqiqotlar asosida shakllantirilib, umumsotsiologik nazariyalarni to‘ldirishga xizmat qilmoqda. SHu bilan birgalikda reallik bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan empirik sotsiologiyani rivojlantirishga o‘z hissasini qo‘shmoqda. Mikrosotsiologiya insonlarning kundalik hayotidagi o‘zaro sotsial muloqotlarini (interaksiya, o‘zaro munosabatlar) o‘rganadi. Mazkur yo‘nalish tarafdorlari sotsial hodisalarning mazmunini mazkur hodisalarga insonlarning o‘zaro munosabatlarga kirishganidan so‘ng bergan ma’nolarini o‘rganib tushunish mumkin, deb hisoblashadi. Ularning asosiy e'tibori individlarning xulq-atvori, qilmishlari va motivlariga qaratilgan. CHunki insonlarning xulq-atvori, motiv va xatti-harakatlari jamiyatdagi shaxslararo o‘zaro harakatga ta’sir ko‘rsatib, jamiyatning barqarorligi va unda kechuvchi o‘zgarishlarda o‘z aksini topadi. Sotsiologiyada ayirboshlash nazariyasi (Dj.Xomans), etno-metodologiya 
nazariyasi 
(G.Garfinkel), 
belgili 
interaksionizm 
nazariyasi 
(G.Blyumer) 
namoyondalari mikrosotsiologik tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlashgan. 
A.M.Rumyansev va G.V.Osipov 60-yillar so‘ngida sotsiologiya strukturasini 
tahlil qilish natijasida sotsilogik bilimlarni umumsotsiologik nazariya; jamiyat 
sotsial strukturasi nazariyasi; turli sotsial tizimlar nazariyalari; empirik 
darajalarga ajratgan6 
Xulosa qilib aytish mumkinki, XXasr 70yillari oxiri - 80yillar boshlaridan 
boshlab butun dunyo olimlari orasida sotsiologiyaning uch darajali strukturasi 
konsepsiyasi (makro, mikro va o‘rta darajadagi sotsiologiya) keng tarqaldi. 
 
                                                           
6 Румянцев А.М, Осипов Г.В. Марксистская социология и конкретные социальные исследования // Вопросы 
философии. — 1968. — №6. — С.3-13. 
Sotsiologiyada ayirboshlash nazariyasi (Dj.Xomans), etno-metodologiya nazariyasi (G.Garfinkel), belgili interaksionizm nazariyasi (G.Blyumer) namoyondalari mikrosotsiologik tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlashgan. A.M.Rumyansev va G.V.Osipov 60-yillar so‘ngida sotsiologiya strukturasini tahlil qilish natijasida sotsilogik bilimlarni umumsotsiologik nazariya; jamiyat sotsial strukturasi nazariyasi; turli sotsial tizimlar nazariyalari; empirik darajalarga ajratgan6 Xulosa qilib aytish mumkinki, XXasr 70yillari oxiri - 80yillar boshlaridan boshlab butun dunyo olimlari orasida sotsiologiyaning uch darajali strukturasi konsepsiyasi (makro, mikro va o‘rta darajadagi sotsiologiya) keng tarqaldi. 6 Румянцев А.М, Осипов Г.В. Марксистская социология и конкретные социальные исследования // Вопросы философии. — 1968. — №6. — С.3-13.