Sotsiologiyada pozitivistik-naturalistik maktablar

Yuklangan vaqt

2024-03-08

Yuklab olishlar soni

2

Sahifalar soni

21

Faytl hajmi

27,4 KB


 
 
O’ZBEKISTON 
RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA 
MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI 
 
 
 
 
 
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI 
O’ZBEKISTON MILLIY 
UNIVERSITUTI IJTIMOIY 
FANLAR FAKULTETI 
Sotsiologiya tarixi 
MAVZU: Sotsiologiyada pozitivistik-naturalistik 
maktablar 
 
 
 
 
 
2023-YIL 
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITUTI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI Sotsiologiya tarixi MAVZU: Sotsiologiyada pozitivistik-naturalistik maktablar 2023-YIL
Reja: 
I KIRISH. Sotsiologiya va tadqiqotning mohiyati 
II. ASOSIY QISM: 
1. Pozitivistik-naturalistik maktablar haqida umumiy ma'lumot 
2. Pozitivistik maktab, Naturalistik maktabning asosiy xossallari va tasirlari  
3. Pozitivistik va Naturalistik Maktablar o'rtasidagi farqlar 
III. XULOSA. Sotsiologik maqsadlar va mazmun 
 
 
Reja: I KIRISH. Sotsiologiya va tadqiqotning mohiyati II. ASOSIY QISM: 1. Pozitivistik-naturalistik maktablar haqida umumiy ma'lumot 2. Pozitivistik maktab, Naturalistik maktabning asosiy xossallari va tasirlari 3. Pozitivistik va Naturalistik Maktablar o'rtasidagi farqlar III. XULOSA. Sotsiologik maqsadlar va mazmun
Sotsiologiya va tadqiqotning mohiyati 
Sotsiologiya, ijtimoiy hayotni o'rganuvchi, tahlil qiluvchi va ta'riflovchi 
ilmning bir qismidir. Ushbu ilm, insonlar, guruhlar, jamiyatlar va ularning o'zaro 
munosabatlari haqida ilmiy bilimlarni o'rganadi. Sotsiologiya, ijtimoiy xavfsizlik, 
jamiyat tizimlari, tabiiy va ijtimoiy salohiyat, oqish-yozish masalalari, davlat 
tuzilishi, siyosiy vositalar va boshqalar kabi bir nechta mavzularga e'tibor qaratadi. 
 
Sotsiologiya, o'zining obyektivlik va nevtralitetga qarab tadqiqotlarni 
amaliyotga olib chiqarish, ijtimoiy fenomenlarni tahlil qilish, odatlarni tushuntirish, 
ijtimoiy olaylarni izlash va ulardan ma'lumot to'plashda metodlar va usullarni 
qo'llash bilan shug'ullanadi. 
 
Tadqiqot esa sotsiologiya va boshqa ilm fanlari uchun asosiy bo'lib, ilmiy 
bilimlarni rivojlantirish va o'rganishning asosiy vositasidir. Tadqiqotning asosiy 
mohiyati, ko'plab muammolarni yechish, xalqaro ko'lamli masalalarni o'rganish, 
yangi bilimni yaratish va mavzularga chet elda ko'rgan ideyalarni tekshirishga 
asoslanganligidir. 
 
Sotsiologik tadqiqotlar, amaliyotda bajarilishi va nazariy ta'limda o'rganilishi 
mumkin bo'lgan bir nechta usullar bilan birga amalga oshiriladi. Bu usullar tartib 
qilish, anketlash, ma'lumot yig'ish, muhimot qilish, obyektivlik, tahlil qilish, 
muqobillik, nazariy ta'kidlash va boshqalar shakllarni o'z ichiga oladi. 
 
Sotsiologik tadqiqotlar, ijtimoiy va iqtisodiy masalalar, jinsiy qatlam, etnik 
guruhlar, siyosiy tizimlar, madaniyat, axloqiy odatlar, davlat va hokimiyat tuzilishi, 
tarixiy va joriy ijtimoiy yangiliklar, ijtimoiy o'zgarishlar, zamonaviylik va boshqalar 
kabi ko'plab muammolar va mavzular bilan shug'ullanadi. 
 
Sotsiologiya va tadqiqotning mohiyati, ularning asosiy xususiyatlari va 
muhimligi haqida quyidagilarni bilib olishingiz mumkin: 
Sotsiologiya va tadqiqotning mohiyati Sotsiologiya, ijtimoiy hayotni o'rganuvchi, tahlil qiluvchi va ta'riflovchi ilmning bir qismidir. Ushbu ilm, insonlar, guruhlar, jamiyatlar va ularning o'zaro munosabatlari haqida ilmiy bilimlarni o'rganadi. Sotsiologiya, ijtimoiy xavfsizlik, jamiyat tizimlari, tabiiy va ijtimoiy salohiyat, oqish-yozish masalalari, davlat tuzilishi, siyosiy vositalar va boshqalar kabi bir nechta mavzularga e'tibor qaratadi. Sotsiologiya, o'zining obyektivlik va nevtralitetga qarab tadqiqotlarni amaliyotga olib chiqarish, ijtimoiy fenomenlarni tahlil qilish, odatlarni tushuntirish, ijtimoiy olaylarni izlash va ulardan ma'lumot to'plashda metodlar va usullarni qo'llash bilan shug'ullanadi. Tadqiqot esa sotsiologiya va boshqa ilm fanlari uchun asosiy bo'lib, ilmiy bilimlarni rivojlantirish va o'rganishning asosiy vositasidir. Tadqiqotning asosiy mohiyati, ko'plab muammolarni yechish, xalqaro ko'lamli masalalarni o'rganish, yangi bilimni yaratish va mavzularga chet elda ko'rgan ideyalarni tekshirishga asoslanganligidir. Sotsiologik tadqiqotlar, amaliyotda bajarilishi va nazariy ta'limda o'rganilishi mumkin bo'lgan bir nechta usullar bilan birga amalga oshiriladi. Bu usullar tartib qilish, anketlash, ma'lumot yig'ish, muhimot qilish, obyektivlik, tahlil qilish, muqobillik, nazariy ta'kidlash va boshqalar shakllarni o'z ichiga oladi. Sotsiologik tadqiqotlar, ijtimoiy va iqtisodiy masalalar, jinsiy qatlam, etnik guruhlar, siyosiy tizimlar, madaniyat, axloqiy odatlar, davlat va hokimiyat tuzilishi, tarixiy va joriy ijtimoiy yangiliklar, ijtimoiy o'zgarishlar, zamonaviylik va boshqalar kabi ko'plab muammolar va mavzular bilan shug'ullanadi. Sotsiologiya va tadqiqotning mohiyati, ularning asosiy xususiyatlari va muhimligi haqida quyidagilarni bilib olishingiz mumkin:
 
1. Sotsiologiya mohiyati: 
   - Sotsiologiya, ijtimoiy hayotning obyekti va maqsadini o'rganish bilimi 
sifatida tanimlanadi. 
   - Uning asosiy vazifalari ijtimoiy fenomenlarni tahlil qilish, odatlarni 
tushuntirish, ijtimoiy olaylarni izlash va ulardan ma'lumot to'plashdir. 
   - Sotsiologiya obyektivlik va nevtralitet prinsiplariga asoslangan, ilmiy 
usullarni qo'llab-quvvatlashadi. 
 
2. Tadqiqotning mohiyati: 
   - Tadqiqot, ilmiy bilimlarni rivojlantirish va o'rganishning asosiy 
vositasidir. 
   - Ushbu usul orqali ilmiy savollar uchun javoblar qidiriladi, nazariyalar 
sinash uchun imkoniyatlar yaratiladi va ilmiy bilimlarni amaliyotga olib chiqish 
uchun erkinlik beradi. 
   - Tadqiqotning mohiyati ijtimoiy fenomenlarni tahlil qilish, ma'lumot 
yig'ish, analiz qilish va natijalarni olishga qaratilgan. 
 
3. Sotsiologiya va tadqiqotning asosiy xossalari: 
   - Tahlil qilish: Olaylarni, mohiyatni, odatlarni va ulardagi o'zgarishlarni 
o'rganish va tushuntirish. 
   - Muqobillik: Farqliliklarni tahlil qilish, guruhlar va jamiyatlar orasidagi 
munosabatlarni o'rganish. 
   - Nazariy ta'kidlash: Ko'rsatmalarni, odatlarni va ijtimoiy olaylarni tahlil 
qilish orqali umumiy qonunlarni aniqlash va o'zgarishlarni ta'kidlash. 
 
Sotsiologiya va tadqiqot, ijtimoiy muammolar, o'zgarishlar va jamiyatning 
o'zgarishlarini tushuntirishga yordam beradi. Ular, ijtimoiy tizimlarning tahlili, 
odatlarning tushuntirilishi, ijtimoiy salohiyat va o'zaro munosabatlar haqida ko'proq 
ma'lumot olish uchun muhim vositalardir. Bu ilmiy yo'nalishlarning asosiy mohiyati 
1. Sotsiologiya mohiyati: - Sotsiologiya, ijtimoiy hayotning obyekti va maqsadini o'rganish bilimi sifatida tanimlanadi. - Uning asosiy vazifalari ijtimoiy fenomenlarni tahlil qilish, odatlarni tushuntirish, ijtimoiy olaylarni izlash va ulardan ma'lumot to'plashdir. - Sotsiologiya obyektivlik va nevtralitet prinsiplariga asoslangan, ilmiy usullarni qo'llab-quvvatlashadi. 2. Tadqiqotning mohiyati: - Tadqiqot, ilmiy bilimlarni rivojlantirish va o'rganishning asosiy vositasidir. - Ushbu usul orqali ilmiy savollar uchun javoblar qidiriladi, nazariyalar sinash uchun imkoniyatlar yaratiladi va ilmiy bilimlarni amaliyotga olib chiqish uchun erkinlik beradi. - Tadqiqotning mohiyati ijtimoiy fenomenlarni tahlil qilish, ma'lumot yig'ish, analiz qilish va natijalarni olishga qaratilgan. 3. Sotsiologiya va tadqiqotning asosiy xossalari: - Tahlil qilish: Olaylarni, mohiyatni, odatlarni va ulardagi o'zgarishlarni o'rganish va tushuntirish. - Muqobillik: Farqliliklarni tahlil qilish, guruhlar va jamiyatlar orasidagi munosabatlarni o'rganish. - Nazariy ta'kidlash: Ko'rsatmalarni, odatlarni va ijtimoiy olaylarni tahlil qilish orqali umumiy qonunlarni aniqlash va o'zgarishlarni ta'kidlash. Sotsiologiya va tadqiqot, ijtimoiy muammolar, o'zgarishlar va jamiyatning o'zgarishlarini tushuntirishga yordam beradi. Ular, ijtimoiy tizimlarning tahlili, odatlarning tushuntirilishi, ijtimoiy salohiyat va o'zaro munosabatlar haqida ko'proq ma'lumot olish uchun muhim vositalardir. Bu ilmiy yo'nalishlarning asosiy mohiyati
va sababli, ularning o'rganish va tadqiqotning amaliyatlari jamiyatimizda va 
dunyoda yuqori qadrga ega bo'lgan ilmiy sohasidir. 
 
Sotsiologiya va tadqiqotning mohiyati haqida ko'proq ma'lumotlar olish 
uchun quyidagi muhim nuqtalarni o'rganishingiz foydalidir: 
 
4. Sotsiologik tadqiqotning maqsadlari: 
   - Ijtimoiy muammolar va javoblarini o'rganish: Sotsiologiya va tadqiqot, 
jamiyatdagi muammolar va ularning hal qilish yo'llarini tahlil qilishga yo'naltirilgan. 
Ular, ijtimoiy muammolar va javoblarini aniqlashga qaratilganligi bilan bog'liqdir. 
   - Ijtimoiy o'zgarishlarni tushuntirish va shakllantirish: Sotsiologiya va 
tadqiqot, ijtimoiy o'zgarishlarni tahlil qiladi va ularning sabablari va oqibatlari 
haqida ma'lumot beradi. Bu, jamiyatning rivojlanishini tushuntirish va boshqarishda 
qo'llaniladi. 
   - Ijtimoiy tizimlarni tahlil qilish va takomillashtirish: Sotsiologiya va 
tadqiqot, ijtimoiy tizimlarni, masalan, siyosiy, iqtisodiy va madaniy tizimlarni tahlil 
qilishga yordam beradi. Ular, bu tizimlarning ishlashini tushuntirish va 
takomillashtirishga qaratilgan. 
 
5. Tadqiqotning usullari: 
   - Sotsiologik ma'lumot yig'ish usullari: Anket, muhokama, obyektiv 
ma'lumotlar, axborot tizimlari va boshqalar kabi usullar sotsiologik ma'lumotlarni 
yig'ish uchun foydalaniladi. 
   - Tahlil usullari: Statistika, tahlil, model qurish, komparativ tahlil va 
boshqalar kabi usullar sotsiologik ma'lumotlarni tahlil qilishga yordam beradi. 
   - Sotsiologik teoriyalarni qo'llash: Marxizm, funksionalizm, konflikt modeli 
va boshqalar kabi teoriyalar sotsiologik tadqiqotning nazariy asoslari sifatida 
ishlatiladi. 
 
6. Sotsiologiya va tadqiqotning ahamiyati: 
va sababli, ularning o'rganish va tadqiqotning amaliyatlari jamiyatimizda va dunyoda yuqori qadrga ega bo'lgan ilmiy sohasidir. Sotsiologiya va tadqiqotning mohiyati haqida ko'proq ma'lumotlar olish uchun quyidagi muhim nuqtalarni o'rganishingiz foydalidir: 4. Sotsiologik tadqiqotning maqsadlari: - Ijtimoiy muammolar va javoblarini o'rganish: Sotsiologiya va tadqiqot, jamiyatdagi muammolar va ularning hal qilish yo'llarini tahlil qilishga yo'naltirilgan. Ular, ijtimoiy muammolar va javoblarini aniqlashga qaratilganligi bilan bog'liqdir. - Ijtimoiy o'zgarishlarni tushuntirish va shakllantirish: Sotsiologiya va tadqiqot, ijtimoiy o'zgarishlarni tahlil qiladi va ularning sabablari va oqibatlari haqida ma'lumot beradi. Bu, jamiyatning rivojlanishini tushuntirish va boshqarishda qo'llaniladi. - Ijtimoiy tizimlarni tahlil qilish va takomillashtirish: Sotsiologiya va tadqiqot, ijtimoiy tizimlarni, masalan, siyosiy, iqtisodiy va madaniy tizimlarni tahlil qilishga yordam beradi. Ular, bu tizimlarning ishlashini tushuntirish va takomillashtirishga qaratilgan. 5. Tadqiqotning usullari: - Sotsiologik ma'lumot yig'ish usullari: Anket, muhokama, obyektiv ma'lumotlar, axborot tizimlari va boshqalar kabi usullar sotsiologik ma'lumotlarni yig'ish uchun foydalaniladi. - Tahlil usullari: Statistika, tahlil, model qurish, komparativ tahlil va boshqalar kabi usullar sotsiologik ma'lumotlarni tahlil qilishga yordam beradi. - Sotsiologik teoriyalarni qo'llash: Marxizm, funksionalizm, konflikt modeli va boshqalar kabi teoriyalar sotsiologik tadqiqotning nazariy asoslari sifatida ishlatiladi. 6. Sotsiologiya va tadqiqotning ahamiyati:
   - Ijtimoiy qonunlarni o'rganish va amaliyotga olib chiqarish: Sotsiologiya 
va tadqiqot, ijtimoiy qonunlarni tahlil qilishga yordam beradi va ulardan amaliyotga 
tatbiq etishga imkon beradi. 
   - Ijtimoiy maslahatlarni hal qilishga qaratilganligi: Sotsiologik tadqiqotlar, 
jamiyatdagi muammolar 
 
 va maslahatlarni hal qilish uchun asosiy manbalardan biri sifatida qo'llaniladi. 
   - Sotsiologiya va tadqiqotning so'nggi rivojlanishi va muhimligi: 
Sotsiologiya va tadqiqot sohasidagi yangiliklar, tez-tez yangi metodlar, teoriyalar va 
amaliyotlar bilan rivojlanib boradi. Ular, jamiyatimizdagi rivojlanish va 
o'zgarishlarni tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. 
 
Yana bir muntazamlik bilan sotsiologiya va tadqiqotning mohiyati haqida 
o'rganish uchun ilmiy jurnallar, akademik kutubxonalarda mavjud bo'lgan so'nggi 
tadqiqotlar, professorlar va ilmiy tadqiqotchilar tomonidan tuzilgan darsliklar va 
elektron manbalar bilan tanishishingiz foydalidir. Bu, sotsiologiya va tadqiqot 
sohasidagi eng so'nggi ma'lumotlarga ega bo'lishingizga yordam beradi. 
 
 
 
 
II. ASOSIY QISM: 
Pozitivistik-naturalistik maktablar haqida umumiy ma'lumot 
Pozitivistik-naturalistik maktablar, sotsiologiya sohasida metodologik 
yondashuvlar va qarashlar jihatidan ixtisoslashgan iki mohir tizimdir. Ularning 
mohiyati, iste'mol qilingan tadqiqot usullari, maqsadlari va qarashlari jihatidan bir-
biridan farqli bo'lishi bilan belgilanadi.  
 
1. Pozitivistik maktab: 
- Ijtimoiy qonunlarni o'rganish va amaliyotga olib chiqarish: Sotsiologiya va tadqiqot, ijtimoiy qonunlarni tahlil qilishga yordam beradi va ulardan amaliyotga tatbiq etishga imkon beradi. - Ijtimoiy maslahatlarni hal qilishga qaratilganligi: Sotsiologik tadqiqotlar, jamiyatdagi muammolar va maslahatlarni hal qilish uchun asosiy manbalardan biri sifatida qo'llaniladi. - Sotsiologiya va tadqiqotning so'nggi rivojlanishi va muhimligi: Sotsiologiya va tadqiqot sohasidagi yangiliklar, tez-tez yangi metodlar, teoriyalar va amaliyotlar bilan rivojlanib boradi. Ular, jamiyatimizdagi rivojlanish va o'zgarishlarni tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. Yana bir muntazamlik bilan sotsiologiya va tadqiqotning mohiyati haqida o'rganish uchun ilmiy jurnallar, akademik kutubxonalarda mavjud bo'lgan so'nggi tadqiqotlar, professorlar va ilmiy tadqiqotchilar tomonidan tuzilgan darsliklar va elektron manbalar bilan tanishishingiz foydalidir. Bu, sotsiologiya va tadqiqot sohasidagi eng so'nggi ma'lumotlarga ega bo'lishingizga yordam beradi. II. ASOSIY QISM: Pozitivistik-naturalistik maktablar haqida umumiy ma'lumot Pozitivistik-naturalistik maktablar, sotsiologiya sohasida metodologik yondashuvlar va qarashlar jihatidan ixtisoslashgan iki mohir tizimdir. Ularning mohiyati, iste'mol qilingan tadqiqot usullari, maqsadlari va qarashlari jihatidan bir- biridan farqli bo'lishi bilan belgilanadi. 1. Pozitivistik maktab:
   - Pozitivistik maktab, sotsiologik tadqiqotda obyektivlik, tahlil qilish va 
umumiy qonunlar ta'kidlash prinsiplari asosida ishlaydi. 
   - Ushbu maktab, obyektiv va nisbiy sotsiologiya qabul qiladi, ya'ni 
sotsiologning shaxsiy fikri, axloqiyligi yoki qarashlari tadqiqot natijalarini ta'sir 
etmaydi. 
   - Pozitivistik maktab, sotsiologik tadqiqotlarni amaliyotga olib chiqish 
uchun to'g'ri va ishonchli ma'lumotlarga asoslangan ilmiy usullarni qo'llaydi. 
   - Tadqiqot usullari, burch, statistika va matematik modellar kabi obyektiv 
ma'lumotlarni yig'ish, tahlil qilish va natijalarni chiqarishga asoslanadi. 
 
2. Naturalistik maktab: 
   - Naturalistik maktab, sotsiologik tadqiqotda subjektivlik, insoniy tajribalar 
va tushunchalar, tarjima qilish va tushuntirish prinsiplariga e'tibor beradi. 
   - Ushbu maktab, insoniy amaliyot va ma'noli tasavvur bo'yicha boshqarish 
va tahlil qilishni ko'rib chiqadi. 
   - Naturalistik maktab, insoniy mavjudliklar va ulardagi ma'no va 
manfaatlarni tushuntirishga asoslangan subjektiv, tarjima qiluvchi va insoniy 
tajribaga bo'lgan e'tibor beradi. 
   - Tadqiqot usullari, etnografiya, muloqotlar, tarixiy tushunchalar va boshqa 
kualitativ usullarni o'z ichiga oladi. 
 
3. Asosiy farq: 
   - Pozitivistik maktab, obyektivlik va nisbiylik prinsiplariga amal qiladi va 
asosan kvantitativ ma'lumotlarga e'tibor qiladi. 
   - Naturalistik maktab, subjektivlik va insoniy tajribaga e'tibor qiladi va 
asosan kualitativ ma'lumotlarga qiziqadi. 
   - Pozitivistik maktab tashkiliy va tuzilish qonunlariga e'tibor qiladi, 
 
 qo'llaniladigan ma'lumotlar to'plami katta sonli respondentlar asosida 
yig'iladi. 
- Pozitivistik maktab, sotsiologik tadqiqotda obyektivlik, tahlil qilish va umumiy qonunlar ta'kidlash prinsiplari asosida ishlaydi. - Ushbu maktab, obyektiv va nisbiy sotsiologiya qabul qiladi, ya'ni sotsiologning shaxsiy fikri, axloqiyligi yoki qarashlari tadqiqot natijalarini ta'sir etmaydi. - Pozitivistik maktab, sotsiologik tadqiqotlarni amaliyotga olib chiqish uchun to'g'ri va ishonchli ma'lumotlarga asoslangan ilmiy usullarni qo'llaydi. - Tadqiqot usullari, burch, statistika va matematik modellar kabi obyektiv ma'lumotlarni yig'ish, tahlil qilish va natijalarni chiqarishga asoslanadi. 2. Naturalistik maktab: - Naturalistik maktab, sotsiologik tadqiqotda subjektivlik, insoniy tajribalar va tushunchalar, tarjima qilish va tushuntirish prinsiplariga e'tibor beradi. - Ushbu maktab, insoniy amaliyot va ma'noli tasavvur bo'yicha boshqarish va tahlil qilishni ko'rib chiqadi. - Naturalistik maktab, insoniy mavjudliklar va ulardagi ma'no va manfaatlarni tushuntirishga asoslangan subjektiv, tarjima qiluvchi va insoniy tajribaga bo'lgan e'tibor beradi. - Tadqiqot usullari, etnografiya, muloqotlar, tarixiy tushunchalar va boshqa kualitativ usullarni o'z ichiga oladi. 3. Asosiy farq: - Pozitivistik maktab, obyektivlik va nisbiylik prinsiplariga amal qiladi va asosan kvantitativ ma'lumotlarga e'tibor qiladi. - Naturalistik maktab, subjektivlik va insoniy tajribaga e'tibor qiladi va asosan kualitativ ma'lumotlarga qiziqadi. - Pozitivistik maktab tashkiliy va tuzilish qonunlariga e'tibor qiladi, qo'llaniladigan ma'lumotlar to'plami katta sonli respondentlar asosida yig'iladi.
   - Naturalistik maktab esa o'zgartirish bo'yicha qonuniy tartib bilan 
baholangan ma'lumotlar to'plami sifatida tariflanadi, ma'lumotlar uchun kichik 
respondentlar yoki muayyan guruhlar bilan muloqotlar amalga oshiriladi. 
 
Pozitivistik-naturalistik maktablar sotsiologiya sohasida metodologik tartibga 
amal qilish usullaridir. Ularning mavzulari, tarzlar va maqsadlari jamiyatning tahlili 
va izlanishi bilan bog'liqdir. Bu maktablar jamiyatning ko'rsatkichlarini tushuntirish, 
muammolarini hal qilish va o'zgarishlarni tahlil qilishga yordam beradi. Sotsiologlar 
o'z tadqiqotlari davomida ularning mohiyati va usullari bilan o'zaro taqqoslashishi 
va foydalanishi mumkin. 
 
 Sotsiologiya 
sohasida 
pozitivistik-naturalistik 
maktablarning 
asosiy 
xususiyatlari  
 
4. Pozitivistik maktabning asosiy xususiyatlari: 
   - Obyektivlik: Pozitivistik maktab, obyektivlik prinsipiga asoslanganligi 
uchun subjektiviyatdan to'liqaroq uzoqlashtiriladi. Tadqiqotlarda subjektiv fikrlar va 
hissiyotlarga qo'yiladigan e'tibor minimalga tushiriladi. 
   - Nisbiylik: Pozitivistik maktab, sotsiologik tadqiqotlarda nisbiylik 
prinsipini o'zgartirishsiz qabul qiladi. Tadqiqotlarni mutlaq va haqiqiy javoblar 
qidirish, amaldagi olaylarni obyektiv ko'rinishda tahlil qilish bilan bog'liqdir. 
   - Kvantitativ ma'lumotlar: Pozitivistik maktab, tadqiqotlarni ko'plab sondan 
iborat kvantitativ ma'lumotlar yig'ish, tahlil qilish va natijalarni chiqarishga 
asoslanadi. Statistika, burch va matematik modellar bu maktabning asosiy 
usullaridir. 
 
5. Naturalistik maktabning asosiy xususiyatlari: 
   - Subjektivlik: Naturalistik maktab, subjektivlik prinsipiga muvofiq 
sotsiologik tadqiqotlarga e'tibor beradi. Burch, tarjima qilish va insoniy tajribalar 
to'plamlari bu maktabning asosiy usullaridir. 
- Naturalistik maktab esa o'zgartirish bo'yicha qonuniy tartib bilan baholangan ma'lumotlar to'plami sifatida tariflanadi, ma'lumotlar uchun kichik respondentlar yoki muayyan guruhlar bilan muloqotlar amalga oshiriladi. Pozitivistik-naturalistik maktablar sotsiologiya sohasida metodologik tartibga amal qilish usullaridir. Ularning mavzulari, tarzlar va maqsadlari jamiyatning tahlili va izlanishi bilan bog'liqdir. Bu maktablar jamiyatning ko'rsatkichlarini tushuntirish, muammolarini hal qilish va o'zgarishlarni tahlil qilishga yordam beradi. Sotsiologlar o'z tadqiqotlari davomida ularning mohiyati va usullari bilan o'zaro taqqoslashishi va foydalanishi mumkin. Sotsiologiya sohasida pozitivistik-naturalistik maktablarning asosiy xususiyatlari 4. Pozitivistik maktabning asosiy xususiyatlari: - Obyektivlik: Pozitivistik maktab, obyektivlik prinsipiga asoslanganligi uchun subjektiviyatdan to'liqaroq uzoqlashtiriladi. Tadqiqotlarda subjektiv fikrlar va hissiyotlarga qo'yiladigan e'tibor minimalga tushiriladi. - Nisbiylik: Pozitivistik maktab, sotsiologik tadqiqotlarda nisbiylik prinsipini o'zgartirishsiz qabul qiladi. Tadqiqotlarni mutlaq va haqiqiy javoblar qidirish, amaldagi olaylarni obyektiv ko'rinishda tahlil qilish bilan bog'liqdir. - Kvantitativ ma'lumotlar: Pozitivistik maktab, tadqiqotlarni ko'plab sondan iborat kvantitativ ma'lumotlar yig'ish, tahlil qilish va natijalarni chiqarishga asoslanadi. Statistika, burch va matematik modellar bu maktabning asosiy usullaridir. 5. Naturalistik maktabning asosiy xususiyatlari: - Subjektivlik: Naturalistik maktab, subjektivlik prinsipiga muvofiq sotsiologik tadqiqotlarga e'tibor beradi. Burch, tarjima qilish va insoniy tajribalar to'plamlari bu maktabning asosiy usullaridir.
   - Kualitativ ma'lumotlar: Naturalistik maktab, tadqiqotlarni o'zgartirish 
bo'yicha qonuniy tartib bilan baholangan kualitativ ma'lumotlarga e'tibor qiladi. 
Etnografiya, muloqotlar, tarixiy tushunchalar va boshqa kualitativ usullar bu 
maktabning asosiy usullaridir. 
   - Tarjima qilish: Naturalistik maktab, sotsiologik tadqiqotlarda insoniy 
tajribalar, tarjima qilish va tushuntirishga e'tibor qiladi. Tadqiqotchilar respondentlar 
bilan bire bir muloqotlar o'tkazish, tushunchalarni tahlil qilish va boshqalar bilan 
birga ishlash asosida ma'lumotlarni yig'ishga qaratiladi. 
 
Pozitivistik-naturalistik maktablar sotsiologiya sohasidagi fikrlash, tadqiqot 
usullari va yaklaqalar bilan bog'liq o'rganishlarni ifodalaydi. Ularning farkli 
mohiyati va usullari jamiyatning izlanishi va tahlili uchun muhimdir. Sotsiologik 
tadqiqotchilar va o'qituvchilar o'z tadqiqotlarida bu maktablardan iste'mol qilish, 
ularni taqqoslash va kombinatsiya qilish mumkinligiga ega bo'ladi. 
 
Sotsiologiya sohasidagi pozitivistik-naturalistik maktablar haqida 
 
1. Ontologik mohiyat: Pozitivistik maktab ontologik ravishda obyektivlik va 
nisbiylik prinsiplarini ta'kidlaydi. U holda, tadqiqotchilar obyektiv sotsiologik 
haqiqatlarni 
topishga 
qaratilganligi 
sababli 
subjektiv 
tushunchalardan 
uzoqlashtiriladi. Naturalistik maktab esa ontologik ravishda tarjima qilish, insoniy 
tajribalar va ma'noli tasavvurlar asosida sotsiologik haqiqatlarni topishga 
qaratilganligi bilan bog'liqdir. 
 
2. Epistemologik mohiyat: Pozitivistik maktab epistemologik ravishda 
tadqiqotda obyektivlik, nisbiylik va empirizm prinsiplarini muhofaza qiladi. Ular 
amaliyotda sifatli ma'lumotlar yig'ish, statistik tahlil, burch va matematik modellar 
qo'llashni talab qiladi. Naturalistik maktab esa epistemologik ravishda 
tadqiqotchilarning subjektiv fikrlari, insoniy tajribalar va tarjima qilish asosida 
sotsiologik bilimlarni o'rganishga qaratilganligi bilan bog'liqdir. 
- Kualitativ ma'lumotlar: Naturalistik maktab, tadqiqotlarni o'zgartirish bo'yicha qonuniy tartib bilan baholangan kualitativ ma'lumotlarga e'tibor qiladi. Etnografiya, muloqotlar, tarixiy tushunchalar va boshqa kualitativ usullar bu maktabning asosiy usullaridir. - Tarjima qilish: Naturalistik maktab, sotsiologik tadqiqotlarda insoniy tajribalar, tarjima qilish va tushuntirishga e'tibor qiladi. Tadqiqotchilar respondentlar bilan bire bir muloqotlar o'tkazish, tushunchalarni tahlil qilish va boshqalar bilan birga ishlash asosida ma'lumotlarni yig'ishga qaratiladi. Pozitivistik-naturalistik maktablar sotsiologiya sohasidagi fikrlash, tadqiqot usullari va yaklaqalar bilan bog'liq o'rganishlarni ifodalaydi. Ularning farkli mohiyati va usullari jamiyatning izlanishi va tahlili uchun muhimdir. Sotsiologik tadqiqotchilar va o'qituvchilar o'z tadqiqotlarida bu maktablardan iste'mol qilish, ularni taqqoslash va kombinatsiya qilish mumkinligiga ega bo'ladi. Sotsiologiya sohasidagi pozitivistik-naturalistik maktablar haqida 1. Ontologik mohiyat: Pozitivistik maktab ontologik ravishda obyektivlik va nisbiylik prinsiplarini ta'kidlaydi. U holda, tadqiqotchilar obyektiv sotsiologik haqiqatlarni topishga qaratilganligi sababli subjektiv tushunchalardan uzoqlashtiriladi. Naturalistik maktab esa ontologik ravishda tarjima qilish, insoniy tajribalar va ma'noli tasavvurlar asosida sotsiologik haqiqatlarni topishga qaratilganligi bilan bog'liqdir. 2. Epistemologik mohiyat: Pozitivistik maktab epistemologik ravishda tadqiqotda obyektivlik, nisbiylik va empirizm prinsiplarini muhofaza qiladi. Ular amaliyotda sifatli ma'lumotlar yig'ish, statistik tahlil, burch va matematik modellar qo'llashni talab qiladi. Naturalistik maktab esa epistemologik ravishda tadqiqotchilarning subjektiv fikrlari, insoniy tajribalar va tarjima qilish asosida sotsiologik bilimlarni o'rganishga qaratilganligi bilan bog'liqdir.
 
3. Tadqiqot usullari: Pozitivistik maktabda kvantitativ usullar (anket, burch, 
ma'lumotlar bazalari va statistika) asosiy ta'sir qiladi. Bu usullar yordamida 
sotsiologik haqiqatlar obyektivlikka muvofiq o'rganiladi. Naturalistik maktab esa 
kualitativ usullar (etnografiya, muloqotlar, tarjima qilish, tushunchalar tahlili) bilan 
ma'lumotlarni o'rganishda fokuslanadi. Bu usullar sotsiologik haqiqatlarning 
subjektiv tushunchalar, insoniy tajribalar va tarjima qilish yordamida topilishini 
ta'minlaydi. 
 
4. Maqsadlar: Pozitivistik maktab asosan jamiyatning nisbiy qonuniy tartibini 
aniqlash, ta'til qilish va o'zgarishlarni boshqarishga qaratilganligi bilan bog'liqdir. 
Naturalistik maktab esa insoniy tajribalarni, tarjima qilish va sotsiologik haqiqatlarni 
topishga qaratilganligi bilan bog'liqdir. 
 
Bular faqat umumiy mohiyat va xususiyatlardir. Amaliyatta sotsiologik 
tadqiqotlarni amalga oshirishda va tadqiqotchilar o'rtasida tartibga solishda muhim 
kombinatsiyalar va tartiblar mavjud bo'lishi mumkin. Tadqiqotchilar maktablarning 
qo'shimcha asosiy muhofazasidan o'tkazib, kerakli tahlil usullarini va tarzlarini 
tanlashlari va kombinatsiya qilishlari mumkin. 
 
 
 
Pozitivistik maktab, Naturalistik maktabning asosiy xossallari va 
tasirlari 
 
Pozitivistik maktab va naturalistik maktab sotsiologiyadagi iqtisodiy, 
ijtimoiy, siyosiy, madaniy muammolar va jarayonlarni o'rganishda farqli xossalarga 
ega bo'lgan ixtisoslashgan metodologik yondashuvlar tizimidir. Ularning asosiy 
xossalari va tasirlari quyidagicha: 
 
3. Tadqiqot usullari: Pozitivistik maktabda kvantitativ usullar (anket, burch, ma'lumotlar bazalari va statistika) asosiy ta'sir qiladi. Bu usullar yordamida sotsiologik haqiqatlar obyektivlikka muvofiq o'rganiladi. Naturalistik maktab esa kualitativ usullar (etnografiya, muloqotlar, tarjima qilish, tushunchalar tahlili) bilan ma'lumotlarni o'rganishda fokuslanadi. Bu usullar sotsiologik haqiqatlarning subjektiv tushunchalar, insoniy tajribalar va tarjima qilish yordamida topilishini ta'minlaydi. 4. Maqsadlar: Pozitivistik maktab asosan jamiyatning nisbiy qonuniy tartibini aniqlash, ta'til qilish va o'zgarishlarni boshqarishga qaratilganligi bilan bog'liqdir. Naturalistik maktab esa insoniy tajribalarni, tarjima qilish va sotsiologik haqiqatlarni topishga qaratilganligi bilan bog'liqdir. Bular faqat umumiy mohiyat va xususiyatlardir. Amaliyatta sotsiologik tadqiqotlarni amalga oshirishda va tadqiqotchilar o'rtasida tartibga solishda muhim kombinatsiyalar va tartiblar mavjud bo'lishi mumkin. Tadqiqotchilar maktablarning qo'shimcha asosiy muhofazasidan o'tkazib, kerakli tahlil usullarini va tarzlarini tanlashlari va kombinatsiya qilishlari mumkin. Pozitivistik maktab, Naturalistik maktabning asosiy xossallari va tasirlari Pozitivistik maktab va naturalistik maktab sotsiologiyadagi iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, madaniy muammolar va jarayonlarni o'rganishda farqli xossalarga ega bo'lgan ixtisoslashgan metodologik yondashuvlar tizimidir. Ularning asosiy xossalari va tasirlari quyidagicha:
Pozitivistik Maktab: 
- Obyektivlik: Pozitivistik maktab, obyektivlik prinsipiga asoslanadi va 
tadqiqotda 
subjektiv 
fikrlardan 
uzoqlashtiriladi. 
Tadqiqotchilar, 
obyektiv 
sotsiologik haqiqatlarni topishga qaratilganligi sababli subjektiviyatni minimalga 
oshirishga intiladi. 
- Nisbiylik: Pozitivistik maktab, nisbiylik prinsipini qabul qiladi va 
sotsiologik haqiqatlar, zakonlar va tartibotlar o'rtasidagi o'zaro munosabatlarga 
e'tibor qaratadi. Bunday munosabat, obyektiv ko'rinishda sotsiologik haqiqatlar va 
umumiy qonunlar topishga imkon beradi. 
- Empirizm: Pozitivistik maktab empiristik ma'lumotlarga e'tibor qiladi va 
sotsiologik tadqiqotlarni amaliyotga olib chiqish uchun obyektiv va sifatli 
ma'lumotlar yig'ilishini talab qiladi. Statistika, burch va matematik modellar bu 
maktabning asosiy usullaridir. 
- Kausallik: Pozitivistik maktab, sotsiologik haqiqatlar va olaylar orasidagi 
kausal o'rnini aniqlashga intiladi. Tadqiqotchilar, sababi-natijaviy munosabatlarni 
tahlil qilish, o'zgarishlarni boshqarish va jamiyatni ta'lim etish uchun o'zgarishlar 
jarayonlarini tahlil qilishga qaratilganligi bilan bog'liqdir. 
 
 
 
Naturalistik Maktab: 
- Subjektivlik: Naturalistik maktab, subjektivlik prinsipiga e'tibor qiladi va 
insoniy tajribalar, tarjima qilish va tushunchalar asosida sotsiologik haqiqatlarni 
topishga qaratilganligi bilan bog'liqdir. Bu maktabda tadqiqotchilar, bireyning 
subjektiv tajribalarini, tushunchalarini va aniq fikrlarini o'rganish va tahlil qilishni 
talab qiladi. 
- Kualitativ Ma'lumotlar: Naturalistik maktab, kualitativ ma'lumotlarga e'tibor 
qiladi. Tadqiqotlarda etnografiya, muloqotlar, tarixiy tushunchalar va boshqa 
kualitativ usullar foy 
 
Pozitivistik Maktab: - Obyektivlik: Pozitivistik maktab, obyektivlik prinsipiga asoslanadi va tadqiqotda subjektiv fikrlardan uzoqlashtiriladi. Tadqiqotchilar, obyektiv sotsiologik haqiqatlarni topishga qaratilganligi sababli subjektiviyatni minimalga oshirishga intiladi. - Nisbiylik: Pozitivistik maktab, nisbiylik prinsipini qabul qiladi va sotsiologik haqiqatlar, zakonlar va tartibotlar o'rtasidagi o'zaro munosabatlarga e'tibor qaratadi. Bunday munosabat, obyektiv ko'rinishda sotsiologik haqiqatlar va umumiy qonunlar topishga imkon beradi. - Empirizm: Pozitivistik maktab empiristik ma'lumotlarga e'tibor qiladi va sotsiologik tadqiqotlarni amaliyotga olib chiqish uchun obyektiv va sifatli ma'lumotlar yig'ilishini talab qiladi. Statistika, burch va matematik modellar bu maktabning asosiy usullaridir. - Kausallik: Pozitivistik maktab, sotsiologik haqiqatlar va olaylar orasidagi kausal o'rnini aniqlashga intiladi. Tadqiqotchilar, sababi-natijaviy munosabatlarni tahlil qilish, o'zgarishlarni boshqarish va jamiyatni ta'lim etish uchun o'zgarishlar jarayonlarini tahlil qilishga qaratilganligi bilan bog'liqdir. Naturalistik Maktab: - Subjektivlik: Naturalistik maktab, subjektivlik prinsipiga e'tibor qiladi va insoniy tajribalar, tarjima qilish va tushunchalar asosida sotsiologik haqiqatlarni topishga qaratilganligi bilan bog'liqdir. Bu maktabda tadqiqotchilar, bireyning subjektiv tajribalarini, tushunchalarini va aniq fikrlarini o'rganish va tahlil qilishni talab qiladi. - Kualitativ Ma'lumotlar: Naturalistik maktab, kualitativ ma'lumotlarga e'tibor qiladi. Tadqiqotlarda etnografiya, muloqotlar, tarixiy tushunchalar va boshqa kualitativ usullar foy
dalaniladi. Bu usullar, sotsiologik haqiqatlar va olaylarni tushuntirish, tarjima 
qilish va insoniy tajribalar yordamida holatchilar bilan birga tahlil qilishni 
ta'minlaydi. 
- Tarjima qilish: Naturalistik maktab, sotsiologik tadqiqotlarda insoniy 
tajribalar, tarjima qilish va tushunchalarga e'tibor qiladi. Tadqiqotchilar 
respondentlar bilan bire bir muloqotlar o'tkazish, tushunchalar tahlili va boshqalar 
bilan birgalikda ma'lumotlarni yig'ishga intiladi. 
- Kontekstualizm: Naturalistik maktab, sotsiologik haqiqatlar va olaylar 
kontekstida tahlil qilishga e'tibor qiladi. Tadqiqotchilar o'zgaruvchanliklarni, 
jamiyatning ko'rsatkichlarini va olaylarni tahlil qilishda jamiyatning tarixiy, 
ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy kontekstiga e'tibor qilishga intiladi. 
 
Pozitivistik 
maktab 
rivojlanishini 
19-20 
asrlarda 
o'rganishda, 
subjektiviyatdan uzoqlashish, obyektivlik va nisbiylik prinsiplari asosiy muhim 
ahamiyatga ega bo'lganligi kuzatiladi. Naturalistik maktab esa 20 asr boshlarida 
sotsiologik tadqiqotlarni insoniy tajribalar va tarjima qilish asosida o'rganishga 
e'tibor qilish bilan keng tarqaldi. 
 
Bu xossalar o'rtasidagi farqlar va tasirli ko'rsatishlar, sotsiologik tadqiqotlarni 
amalga oshirish, ma'lumotlarni yig'ish va sotsiologik haqiqatlar va olaylarni 
tushuntirishda tadqiqotchilar uchun turli kombinatsiyalar va usullar tanlashga imkon 
beradi. 
 
Pozitivistik maktabning tasirlari: 
 
1. Nisbiylik va obyektivlik: Pozitivistik maktab, sotsiologik tadqiqotlarni 
nisbiylik prinsipi asosida amalga oshiradi. Bu prinsipga muvofiq, tadqiqotchilar 
obyektiv sotsiologik haqiqatlarni topishga qaratilganligi sababli subjektiviyatni 
minimalga oshirishga intiladi. 
 
dalaniladi. Bu usullar, sotsiologik haqiqatlar va olaylarni tushuntirish, tarjima qilish va insoniy tajribalar yordamida holatchilar bilan birga tahlil qilishni ta'minlaydi. - Tarjima qilish: Naturalistik maktab, sotsiologik tadqiqotlarda insoniy tajribalar, tarjima qilish va tushunchalarga e'tibor qiladi. Tadqiqotchilar respondentlar bilan bire bir muloqotlar o'tkazish, tushunchalar tahlili va boshqalar bilan birgalikda ma'lumotlarni yig'ishga intiladi. - Kontekstualizm: Naturalistik maktab, sotsiologik haqiqatlar va olaylar kontekstida tahlil qilishga e'tibor qiladi. Tadqiqotchilar o'zgaruvchanliklarni, jamiyatning ko'rsatkichlarini va olaylarni tahlil qilishda jamiyatning tarixiy, ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy kontekstiga e'tibor qilishga intiladi. Pozitivistik maktab rivojlanishini 19-20 asrlarda o'rganishda, subjektiviyatdan uzoqlashish, obyektivlik va nisbiylik prinsiplari asosiy muhim ahamiyatga ega bo'lganligi kuzatiladi. Naturalistik maktab esa 20 asr boshlarida sotsiologik tadqiqotlarni insoniy tajribalar va tarjima qilish asosida o'rganishga e'tibor qilish bilan keng tarqaldi. Bu xossalar o'rtasidagi farqlar va tasirli ko'rsatishlar, sotsiologik tadqiqotlarni amalga oshirish, ma'lumotlarni yig'ish va sotsiologik haqiqatlar va olaylarni tushuntirishda tadqiqotchilar uchun turli kombinatsiyalar va usullar tanlashga imkon beradi. Pozitivistik maktabning tasirlari: 1. Nisbiylik va obyektivlik: Pozitivistik maktab, sotsiologik tadqiqotlarni nisbiylik prinsipi asosida amalga oshiradi. Bu prinsipga muvofiq, tadqiqotchilar obyektiv sotsiologik haqiqatlarni topishga qaratilganligi sababli subjektiviyatni minimalga oshirishga intiladi.
2. Empirizm: Pozitivistik maktab, empiristik ma'lumotlarga e'tibor qiladi va 
sotsiologik tadqiqotlarni amaliyotga olib chiqishda obyektiv va sifatli ma'lumotlar 
yig'ilishini talab qiladi. Bu usul, statistika, burch, matematik modellar va sifatli 
ma'lumotlar tahlilini o'z ichiga oladi. 
 
3. Kausal o'rnin topish: Pozitivistik maktab, sababi-natijaviy munosabatlarni 
tahlil qilishga intiladi. Tadqiqotchilar o'zgarishlarni boshqarish, jamiyatni ta'lim 
etish va o'zgarishlar jarayonlarini tahlil qilishda kausal o'rnini aniqlashga 
qaratilganligi bilan bog'liqdir. 
 
Naturalistik maktabning tasirlari: 
 
1. Subjektivlik: Naturalistik maktab, sotsiologik tadqiqotlarda subjektivlik 
prinsipiga e'tibor qiladi. Tadqiqotchilar insoniy tajribalarni, tarjima qilish va 
tushunchalarni o'rganish va tahlil qilishni talab qiladi. 
 
2. Kualitativ ma'lumotlar: Naturalistik maktab, kualitativ ma'lumotlarga 
e'tibor qiladi. Tadqiqotlarda etnografiya, muloqotlar, tarixiy tushunchalar va boshqa 
kualitativ usullar foydalaniladi. 
 
3. Kontekstualizm: Naturalistik maktab, sotsiologik haqiqatlar va olaylarni 
kontekstida tahlil qilishga e'tibor qiladi. Tadqiqotchilar jamiyatning tarixiy, ijtimoiy, 
madaniy va iqtisodiy kontekstiga e'tibor qilish bilan o'zgaruvchanliklarni, 
ko'rsatkichlarni va olaylarni tahlil qilishda muvaffaqiyatli bo'ladi. 
 
Bu tasirlar har bir maktabning o'ziga xos bo'lib, sotsiologik tadqiqotlarni 
o'rganish va amalga oshirishda foydalaniladigan usullarni aniqlashda muhim rol 
o'ynaydi. Tadqiqotchilar va sotsiologlar, o'z tadqiqotlariga qarashli maqsad va 
maqsadlari, iste'mol qilgan usullari va tarzlarini belgilab, ularni mavjud maktablar 
va yondashuvlar tizimidagi o'zgarishlarga moslashtirishlari mumkin. 
2. Empirizm: Pozitivistik maktab, empiristik ma'lumotlarga e'tibor qiladi va sotsiologik tadqiqotlarni amaliyotga olib chiqishda obyektiv va sifatli ma'lumotlar yig'ilishini talab qiladi. Bu usul, statistika, burch, matematik modellar va sifatli ma'lumotlar tahlilini o'z ichiga oladi. 3. Kausal o'rnin topish: Pozitivistik maktab, sababi-natijaviy munosabatlarni tahlil qilishga intiladi. Tadqiqotchilar o'zgarishlarni boshqarish, jamiyatni ta'lim etish va o'zgarishlar jarayonlarini tahlil qilishda kausal o'rnini aniqlashga qaratilganligi bilan bog'liqdir. Naturalistik maktabning tasirlari: 1. Subjektivlik: Naturalistik maktab, sotsiologik tadqiqotlarda subjektivlik prinsipiga e'tibor qiladi. Tadqiqotchilar insoniy tajribalarni, tarjima qilish va tushunchalarni o'rganish va tahlil qilishni talab qiladi. 2. Kualitativ ma'lumotlar: Naturalistik maktab, kualitativ ma'lumotlarga e'tibor qiladi. Tadqiqotlarda etnografiya, muloqotlar, tarixiy tushunchalar va boshqa kualitativ usullar foydalaniladi. 3. Kontekstualizm: Naturalistik maktab, sotsiologik haqiqatlar va olaylarni kontekstida tahlil qilishga e'tibor qiladi. Tadqiqotchilar jamiyatning tarixiy, ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy kontekstiga e'tibor qilish bilan o'zgaruvchanliklarni, ko'rsatkichlarni va olaylarni tahlil qilishda muvaffaqiyatli bo'ladi. Bu tasirlar har bir maktabning o'ziga xos bo'lib, sotsiologik tadqiqotlarni o'rganish va amalga oshirishda foydalaniladigan usullarni aniqlashda muhim rol o'ynaydi. Tadqiqotchilar va sotsiologlar, o'z tadqiqotlariga qarashli maqsad va maqsadlari, iste'mol qilgan usullari va tarzlarini belgilab, ularni mavjud maktablar va yondashuvlar tizimidagi o'zgarishlarga moslashtirishlari mumkin.
 
 
Pozitivistik va Naturalistik Maktablar o'rtasidagi farqlar 
 
Pozitivistik maktab va naturalistik maktab sotsiologiyada tadqiqotning 
iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, madaniy muammolar va jarayonlarni o'rganishda turli 
usullar va yaklashtirishlarni taqdim etadigan ixtisoslashgan yondashuvlar tizimidir. 
Ularning o'rtasidagi asosiy farqlar quyidagicha: 
 
1. Obyektivlik va subjektivlik: 
   - Pozitivistik maktab: Obyektivlik prinsipiga asoslanganligi bilan bilinadi. 
Bu maktab, sotsiologik tadqiqotlarda obyektiv sotsiologik haqiqatlarni topishga 
qaratilganligi sababli subjektiviyatni minimalga oshirishga intiladi. 
   - Naturalistik maktab: Subjektivlik prinsipiga e'tibor qiladi va insoniy 
tajribalar, tarjima qilish va tushunchalar asosida sotsiologik haqiqatlarni topishga 
qaratilganligi bilan bog'liqdir. Bu maktabda tadqiqotchilar, bireyning subjektiv 
tajribalarini, tushunchalarini va aniq fikrlarini o'rganish va tahlil qilishni talab qiladi. 
 
2. Empirizm va kualitativ tahlil: 
   - Pozitivistik maktab: Empiristik ma'lumotlarga e'tibor qiladi va sotsiologik 
tadqiqotlarni amaliyotga olib chiqishda obyektiv va sifatli ma'lumotlar yig'ilishini 
talab qiladi. Statistika, burch, matematik modellar bu maktabning asosiy usullaridir. 
   - Naturalistik maktab: Kualitativ ma'lumotlarga e'tibor qiladi. Tadqiqotlarda 
etnografiya, muloqotlar, tarixiy tushunchalar va boshqa kualitativ usullar 
foydalaniladi. Bu maktab subjektiv tajribalarni va insoniy mazmunlarni o'rganishda 
muhim ahamiyatga ega. 
 
3. Kausal o'rnin topish: 
   - Pozitivistik maktab: Sababi-natijaviy munosabatlarni tahlil qilishga 
intiladi. Tadqiqotchilar, o'zgarishlarni boshqarish, jamiyatni ta'lim etish va 
Pozitivistik va Naturalistik Maktablar o'rtasidagi farqlar Pozitivistik maktab va naturalistik maktab sotsiologiyada tadqiqotning iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, madaniy muammolar va jarayonlarni o'rganishda turli usullar va yaklashtirishlarni taqdim etadigan ixtisoslashgan yondashuvlar tizimidir. Ularning o'rtasidagi asosiy farqlar quyidagicha: 1. Obyektivlik va subjektivlik: - Pozitivistik maktab: Obyektivlik prinsipiga asoslanganligi bilan bilinadi. Bu maktab, sotsiologik tadqiqotlarda obyektiv sotsiologik haqiqatlarni topishga qaratilganligi sababli subjektiviyatni minimalga oshirishga intiladi. - Naturalistik maktab: Subjektivlik prinsipiga e'tibor qiladi va insoniy tajribalar, tarjima qilish va tushunchalar asosida sotsiologik haqiqatlarni topishga qaratilganligi bilan bog'liqdir. Bu maktabda tadqiqotchilar, bireyning subjektiv tajribalarini, tushunchalarini va aniq fikrlarini o'rganish va tahlil qilishni talab qiladi. 2. Empirizm va kualitativ tahlil: - Pozitivistik maktab: Empiristik ma'lumotlarga e'tibor qiladi va sotsiologik tadqiqotlarni amaliyotga olib chiqishda obyektiv va sifatli ma'lumotlar yig'ilishini talab qiladi. Statistika, burch, matematik modellar bu maktabning asosiy usullaridir. - Naturalistik maktab: Kualitativ ma'lumotlarga e'tibor qiladi. Tadqiqotlarda etnografiya, muloqotlar, tarixiy tushunchalar va boshqa kualitativ usullar foydalaniladi. Bu maktab subjektiv tajribalarni va insoniy mazmunlarni o'rganishda muhim ahamiyatga ega. 3. Kausal o'rnin topish: - Pozitivistik maktab: Sababi-natijaviy munosabatlarni tahlil qilishga intiladi. Tadqiqotchilar, o'zgarishlarni boshqarish, jamiyatni ta'lim etish va